Oʻrta asrlar Sharq davlatchiligida sulolaviy nikohlar 

Oʻrta asrlar Sharq davlatchiligi tarixida diplomatik munosabatlarni mustahkamlash, urushlarga barham berish va geosiyosiy ittifoqlar tuzishda sulolaviy nikohlar muhim gʻoyaviy va huquqiy vosita vazifasini oʻtagan. Amir Temur asos solgan buyuk imperiya oʻzining dastlabki davridanoq qonuniylik muammosiga duch keladi. Chunki oʻsha davr Markaziy Osiyo siyosiy ongiga koʻra, faqat Chingizxon avlodlari (“Oltin urugʻ” vakillari)gina “xon” unvoniga ega boʻlishi va oliy hokimiyatni boshqarishi mumkin edi. Amir Temur oʻzining siyosiy mavqeyini huquqiy jihatdan mustahkamlash maqsadida chingiziy malikalarga uylanish strategiyasini – “koʻragon”lik tizimini tanlaydi.

Bu tizimda Moʻgʻuliston xoni Xizrxoʻjaxonning qizi Tukal xonim (Kichik xonim) bilan 1397-yilda tuzilgan nikoh aloqalari ham alohida oʻrin tutadi. Mazkur nikoh ikki davlat oʻrtasidagi oʻn yillik harbiy-siyosiy toʻqnashuvlarning yakunlanishi va Buyuk Ipak yoʻlida xavfsizlikni oʻrnatish imkonini beradi.

Tarixiy manbalar

Kichik xonimning hayoti va faoliyatiga doir ma’lumotlarni oʻrganishda Temuriylar davri tarixiy asarlari muhim ahamiyat kasb etadi:

Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”si: Amir Temurning Moʻgʻulistonga yurishlari, Xizrxoʻjaxon bilan muzokaralari va nikoh toʻyining tafsilotlari aniq yilnomalar asosida bayon etilgan.

Nizomiddin Shomiyning “Zafarnoma”si: Voqealarga nisbatan xronologik yaqinligi bilan ajralib turadi.

Ibn Arabshohning “Ajoyib al-maqdur fi navoibit Taymur” (“Temur tarixida taqdir ajoyibotlari”): Temuriylarga nisbatan tanqidiy qarashlari bilan tanilgan ushbu asar saroy ichki hayoti va malikalar oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrganishda muhim muqobil manbadir.

Ruy Gonsales de Klavixo kundaliklari: Ispaniya qiroli Enriki III ning Sohibqiron saroyiga yuborgan elchisining esdaliklari Kichik xonimning tashqi koʻrinishi, liboslari va saroy qabullaridagi nufuzini tasvirlovchi yagona gʻarb manbasi hisoblanadi.

Legitimlik va “Oltin urugʻ”

Oʻrta asrlar Markaziy Osiyo va islom Sharqi davlatchiligi tizimida hukmdorning shaxsiy salohiyati va harbiy qudratidan tashqari, uning legitimligini belgilovchi eng oliy huquqiy omil – nasab edi. Chingizxon vafotidan soʻng Yevroosiyo makonida, xususan, Chigʻatoy ulusi hududlarida siyosiy hokimiyat faqat “Oltin urugʻ” vakillariga tegishli ekanligi haqidagi huquqiy ta’limot shakllangandi. Tarixiy manbalarda Kichik xonim nomi bilan mashhur boʻlgan Tukal xonim aynan mana shu nasab zanjirining vakili edi.

Moʻgʻul va turk-moʻgʻul qabilalari dunyoqarashida Chingizxon sulolasiga mansublik aristokratik kelib chiqish belgisi va ilohiy tanlanganlik ramzi hisoblangan. Chingizxonning Yasa qonunlariga koʻra, “xon” unvonini olish va oliy siyosiy qarorlarni qabul qilish faqat shu sulola vakillariga xos edi. Hatto Amir Temur kabi qudratli imperiya asoschisi ham bu huquqiy-mafkuraviy toʻsiqni toʻliq yengib oʻta olmagan va umrining oxirigacha rasman “xon” emas, “amir” unvoni bilan cheklangan. Taxtga esa chingiziy “qoʻgʻirchoq xonlar” – Suyurgʻatmishxon va Sulton Mahmudxonlarni koʻtarishga majbur boʻlgan.

Kichik xonimning shajarasi

Tarixiy manbalar (“Zafarnoma”, “Tarixi Rashidiy” va “Muizz al-ansob”) qiyosiy tahlil qilinganda, Kichik xonimning Chingizxongacha boʻlgan shajarasi quyidagi ketma-ketlikni tashkil etadi:

Chingizxon (Temuchin): Moʻgʻul imperiyasining asoschisi.

Chigʻatoyxon: Chingizxonning ikkinchi oʻgʻli, Chigʻatoy ulusining birinchi hukmdori.

Mutegin: Chigʻatoyxonning suyukli oʻgʻli (1221-yilda Bomiyon qamalida vafot etgan).

Yesun Duva: Muteginning oʻgʻli.

Baroqxon: 1266–1271-yillarda ulus taxtini boshqargan xon.

Duvaxon: Chigʻatoy ulusini parchalanishdan asrab qolgan qudratli hukmdor.

Emilxoʻja oʻgʻlon: Duvaxonning kenja oʻgʻillaridan biri.

Tugʻluq Temurxon: Moʻgʻuliston davlatiga asos solgan va 1354-yilda islomni qabul qilib, sulolani musulmonlashtirgan ilk oliy hukmdor.

Xizrxoʻjaxon: Tugʻluq Temurxonning oʻgʻli, Amir Temurning zamondoshi va sulhdosh xoni.

Kichik xonim (Tukal xonim): Xizrxoʻjaxonning qizi, Amir Temurning rafiqasi.

Saroydagi mavqei va temuriylar harami

Mazkur shajara zanjiri Kichik xonimning Moʻgʻuliston va Movarounnahrdan tashqari Dashti Qipchoq hududlarida ham yuqori nufuzga ega ekanini koʻrsatadi. Amir Temur 1370-yilda hokimiyatga kelgach, Amir Husaynning bevasi, Chigʻatoy avlodidan boʻlgan Saroymulkxonimga (Bibixonim) uylanib, “koʻragon” unvonini olgan edi. Biroq XIV asr oxiriga kelib imperiya hududlari Gʻarbda Ispaniya va Misrgacha, Sharqda Xitoy chegaralarigacha kengaygan bir paytda yanada yuksak legitimlik manbasi talab etilardi.

Saroymulkxonimning yoshi ulgʻaygani va farzand koʻrmagani bois Amir Temur kelajak avlodlarining butun koʻchmanchi olam tomonidan soʻzsiz tan olinishini taʼminlash uchun Moʻgʻuliston chingiziylari bilan ikkinchi qon zanjirini bogʻlaydi. Kichik xonim 1397-yilda Samarqandga kelgach, haramdagi boshqa barcha begim va malikalarni ortda qoldirib, Saroymulkxonimdan keyingi ikkinchi oliy maqomni egallaydi.

Temuriylar imperiyasida haram shunchaki oilaviy hayot kechiriladigan joy emas, balki yirik diplomatik muzokaralar oʻtkaziladigan, geosiyosiy ittifoqlar mustahkamlanadigan murakkab siyosiy tuzilma boʻlgan. Bu tuzilmadagi tartib ayollarning kelib chiqishi va “Oltin urugʻ” shajarasiga yaqinligi bilan belgilanib, ular ikki guruhga boʻlingan:

1. “Xonim”lar (oliy toifa): Tomirlarida Chingizxon qoni oqishi shart boʻlgan chingiziy malikalar.

2. Begimlar (yoki ogʻolar): Mahalliy turk-moʻgʻul zodagonlari (barlos, jaloyir, sulduz) hamda tojik saroy amirlarining qizlari.

Hukmdorning rasmiy xotinlari orasida birinchi raqamli boʻlish huquqi faqat “xonim” unvoniga ega malikalargagina tegishli boʻlgan.

Temuriylar saroyida Kichik xonimning diplomatik faoliyati va merosi

Kichik xonim (Tukal xonim) 1397-yilda Temuriylar haramiga qadam qoʻyganida, u yerda allaqachon qatʼiy huquqiy va ijtimoiy tizim shakllangandi. Bu tizimning eng yuqori choʻqqisida Chigʻatoy avlodidan boʻlgan Qozonxonning qizi – Saroymulkxonim (Bibixonim) turardi. Sharafiddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma”sida bayon etilgan saroy marosimlari tahlili shuni koʻrsatadiki, Kichik xonim yosh boʻlishiga qaramay, oʻzining chingiziy nasabi tufayli ierarxiyada darhol ikkinchi oliy maqomni egallaydi. U oʻzidan oldin haramga kirgan va Amir Temurning chuqur hurmatiga sazovor boʻlgan Tuman ogʻo (Amir Musoning qizi) kabi barlos begimlarini huquqiy jihatdan ortda qoldiradi.

Haram ierarxiyasi

Saroymulkxonim oʻzining yoshi, hukmdor bilan oʻtkazgan chorak asrlik hayoti va Samarqand ijtimoiy-madaniy hayotidagi yetakchiligi sababli “Ulugʻ xonim” (“Katta xonim”) maqomini saqlab qolgan. U poytaxtda muhtasham meʼmoriy obidalar (Bibixonim jome masjidi va madrasasi) barpo ettirgan, davlat xazinasining bir qismini nazorat qilgan va Amir Temurning nabiralari, xususan, Mirzo Ulugʻbekning tarbiyasi bilan shaxsan shugʻullangan.

Kichik xonim esa haramga yangi, joʻshqin va daxlsiz siyosiy kuch sifatida kirib kelgan. Otasi Xizrxoʻjaxon va akalari Moʻgʻuliston boshqaruvida turgani bois, uning haramdagi har bir soʻzi va nufuzi ortida ulkan harbiy-hududiy qudrat turgandi. Tarixiy manbalarda ikki malika oʻrtasida hech qanday ichki nizo yoki rashk holatlari qayd etilmagan; aksincha, ular imperiyaning oliy qabullarida hukmdorning ikki yonida oʻtirib, davlatning xalqaro miqyosdagi ulugʻvorligini birgalikda namoyish etishgan.

Oʻrta asrlar saroy etiketida kiyinish va oʻtirish tartibi insonning jamiyatdagi oʻrnini belgilagan. Tantanali qabullarda, xususan, xorijiy elchi Ruy Gonsales de Klavixo kutib olinganda Amir Temurning oʻng va soʻl tomonlarida aynan mana shu ikki malika joy olgan. “Kundalik”da qayd etilishicha, Katta xonim Saroymulkxonim birinchi boʻlib marosim zaliga kirgan va uning libos etagini oʻn beshga yaqin kanizak koʻtarib yurgan. Uning ortidan darhol Kichik xonim kirib kelgan. Bu holat Amir Temur oʻz saroyida ikki tomonlama chingiziy legitimlik tizimini yaratganini koʻrsatadi: Saroymulkxonim Gʻarbiy Chigʻatoy (Movarounnahr) huquqi timsoli boʻlsa, Kichik xonim Sharqiy Chigʻatoy (Moʻgʻuliston) huquqining tirik kafolati edi.

Yevropa manbalarida Kichik xonim obrazi

Temuriylar saroyining ichki hayoti va haram ierarxiyasini oʻrganishda mahalliy solnomalar bilan birga 1404-yilda Kastiliya va Leon qiroli Enrike III elchisi sifatida kelgan Ruy Gonsales de Klavixoning sayohat kundaliklari muhim birlamchi manba boʻlib xizmat qiladi. Elchi Samarqand yaqinidagi Konigil bogʻida oʻtkazilgan qabullarda Kichik xonimning tashqi koʻrinishi, liboslari va nufuzini batafsil tasvirlagan:

Ustiga toʻq qizil ipak matodan tikilgan, keng va uzun xalat kiygan. Libosning yuzasi va chetlari oltin iplar bilan kashtalanib, mayda qimmatbaho dur donachalari bilan bezatilgan.

Yuzi oppoq qilib pardozlangani sharqona aristokratiyada quyosh nuridan himoyalanish va jismoniy mehnatdan yiroqlik ramzi boʻlgan.

Baland gumbazsimon shakldagi toj yirik laʼllar, feruzalar va durlar bilan qoplangan boʻlib, uning tepasidagi oltin qubbadan chiquvchi uzun tovus va turna patlari mayin tebranib turgan.

Klavixo oʻz qaydlarida Kichik xonimni haramga qamalgan ojiza emas, balki yuksak estetika va xalqaro diplomatiyaning faol ishtirokchisi sifatida koʻrsatadi.

Diplomatik vazifalari va homiylik faoliyati

Sharafiddin Ali Yazdiy va Nizomiddin Shomiy asarlariga koʻra, Kichik xonim xalqaro diplomatiyada muhim koʻprik vazifasini oʻtagan. Moʻgʻulistondan keladigan elchilar, savdo karvonlari va xonlik shahzodalari Samarqandga kelgach dastlab uning qarorgohiga tashrif buyurib, siyosiy homiylik va maslahat olishgan. Malikalar oʻz mablagʻlari hisobidan jamoat binolarini barpo etish anʼanasiga muvofiq Kichik xonim ham Samarqand atrofida shaxsiy bogʻ-saroylar majmuasini qurdirgan. Bu bogʻlar karvonlar xavfsizligini taʼminlaydigan iqtisodiy markaz vazifasini oʻtagan, undan tushgan vaqf daromadlari esa madrasalar, yetimxonalar va shifoxonalar faoliyatiga yoʻnaltirilgan.

Kichik xonim Samarqand saroyiga Moʻgʻulistonning erkin koʻchmanchi aristokratiyasiga xos samimiylik, harbiy-etiket qoidalari va musiqiy anʼanalarni olib kirgan. Bu madaniy uygʻunlik kelgusi avlod – valiahd shahzodalarning oʻtroq ilm-fan va koʻchmanchi harbiy strategiyani uygʻun egallashiga xizmat qilgan.

1405-yilda Amir Temur vafotidan soʻng Temuriylar saltanatida boshlangan siyosiy ziddiyatlar va chuqur ruhiy tushkunlik natijasida Kichik xonim koʻp oʻtmay, taxminan 1408-yilda 20–25 yoshida vafot etadi. Uning jasadi Samarqanddagi Bibixonim jome masjidi majmuasi tarkibidagi maqbaraga – Katta xonim Saroymulkxonimning yoniga dafn etilgan.

Xulosa

XIV asr oxiri va XV asr boshlarida Movarounnahr va Moʻgʻuliston oʻrtasidagi oʻn yillik harbiy toʻqnashuvlarga barham bergan bu sulolaviy nikoh shunchaki oilaviy ittifoq boʻlmay, balki mintaqaviy barqarorlikni taʼminlagan strategik davlat akti edi. Sharqiy sarhadlarning tinchlanishi Amir Temurga gʻarbga va Xitoyga qaratilgan yirik harbiy-strategik rejalarini amalga oshirish uchun zamin yaratgan.

Sevinch ULASHOVA,

tarix fanlari doktori, dotsent

Adabiyotlar roʻyxati:

1.                 Sharafuddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. – Toshkent: Sharq, 1997.

2.                 Nizomiddin Shomiy. Zafarnoma / Forschadan oʻgiruvchi: Y.Hakimjonov, masʼul muharrir: A.Oʻrinboyev. – Toshkent: Oʻzbekiston, 1996.

3.                 Ibn Arabshoh. Ajoyib al-maqdur fi navoibit Taymur (Temur tarixida taqdir ajoyibotlari) / Arab tilidan tarjima, soʻzboshi va izohlar muallifi: U.Uvatov. 2 jildlik. – Toshkent: Mehnat, 1992.

4.                 Ruy Gonsales de Klavixo. Samarqandga – Temur saroyiga sayohat kundaligi (1403–1406) / Ispan tilidan tarjima va soʻzboshi muallifi: O.Ergashev. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2010. – 288-b.

5.                 Muhammad Haydar Mirzo. Tarixi Rashidiy. – Toshkent: Sharq, 2010. – 704-b.

7.                 Ашрафи М.М. Персидско-таджикская поэзия в миниатюрах XIV - XVII вв. – Душанбе, 1974.

8.                 Grousset R. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. – New Brunswick: Rutgers University Press, 1970.

9.                 Manz B.F. The Rise and Rule of Tamerlane. – Cambridge: Cambridge University Press, 1989.