Alifbo – milliy til pasporti

O‘zbekistonda o‘tgan bir asr davomida alifboning bir necha bor – arab yozuvidan lotiniga, so‘ng kirillga va yana lotin alifbosiga o‘tkazilishi xalqimizning madaniy-ma’rifiy uzviyligiga o‘z ta’sirini ko‘rsatmay qolmadi. Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, yozuvning qisqa davrda tez-tez o‘zgarishi avlodlar o‘rtasidagi kitobxonlik va intellektual bog‘liqlik zanjirini muayyan darajada zaiflashtiradi. Alifboning mukammalligi va qulayligi savodxonlik darajasi, ta’lim sifati hamda yoshlar ma’naviyatiga bevosita ta’sir qiladi. Milliy fonetikaga to‘liq mos alifbo insonning fikrini aniq va xatosiz ifodalashiga zamin yaratadi. Axborot oqimi shiddatli davrda imlo qoidalarining aniqligi va alifboda birxillikning ta’minlanishi milliy kontent sifatini oshiradi. Hozirgi muammo shundaki, ikki xil yozuvning yonma-yon qo‘llanilishi hamda alifbodagi ayrim belgilarning qulayligi borasidagi bahslar aholining turli qatlamlarida imlo borasida ikkilanishlarni keltirib chiqarmoqda. Buni kundalik hayotda – ko‘cha lavhalari, rasmiy hujjatlar va ijtimoiy tarmoqlardagi yozishmalarda uchraydigan noaniqliklarda yaqqol ko‘rish mumkin.

Siyosiy standart va jasoratsizlik

Bugun ko‘pchiligimiz kundalik muloqot va ijtimoiy tarmoq yozishmalarida kunda-kunora ishlatadigan ng harf birikmasi imlomizga shunchalik singib ketganki, uning ortidagi mantiqsizlik haqida o‘ylab ham o‘tirmaymiz. Vaholanki, o‘zbek tilining sh va ch digraflari bir belgiga aylantirilgan bir paytda, mayin burun undoshlaridan bo‘lmish [ŋ] tovushi nima uchun alohida harfsiz, ikki belgili birikma holatida qolib ketdi? Bu holat ortida qanday mantiq, tarixiy drama yoki siyosiy bosimlar yotadi? Bu lingvistik tugun 1940-yillardagi sovet alifbo islohoti va markaziy mafkuraning qat’iy ko‘rsatmalari ostida paydo bo‘lgani sir emas. O‘sha davrda SSSR xalqlarining milliy alifbolarini rus grafikasi standartiga iloji boricha moslashtirish, bir xil qolipga solish ustuvor davlat siyosati etib belgilangan edi.

1940-yilda o‘zbek yozuvi lotin alifbosidan kirill alifbosiga o‘tkazilayotganda loyiha bevosita markaziy tilshunoslik ko‘rsatmalari asosida shoshilinch va ilmiy yechimlarsiz tayyorlangan. Rus tilining fonetik tizimida burun [ŋ] tovushi umuman mavjud emasligi sababli alifbo tuzuvchilar rus grafikasi standartidan uzoqlashishni, ortiqcha diakritik belgilar kiritishni xohlashmagan. Aynan shu yerda jiddiy mantiqiy va siyosiy qarama-qarshilik yuzaga keladi. O‘sha paytda bir xil sovet tuzumi va markaziy siyosat ostida bo‘lgan qardosh qozoq va qirg‘iz alifbolarini tuzishda bu milliy tovush uchun alohida ң harfi kiritilib, rasman qabul qilindi. O‘zbek tilshunosligida esa “rus alifbosidagi mavjud harflar bilan cheklanish” hamda markaziy standartni buzmaslik ehtiyotkorligi ustun keldi. Kirill qolipidan chiqishga jur’at etilmagani va rus yozuv tizimiga maksimal darajada moslashish ehtiyoji natijasida o‘zbek tili uchun xos alohida fonema mustaqil harfdan mahrum qilinib, sun’iy ikki harfli birikmaga aylantirildi.

Achinarlisi, 1940-yildagi bu ehtiyotkorona yechim 1993-yildagi lotin alifbosiga o‘tish jarayonida ham inersiya bo‘yicha takrorlandi. Buning amaliy va salbiy oqibatlari bugungi raqamli jamiyatda yanada yaqqol ko‘zga tashlanmoqda. Birinchidan, bu holat nutq madaniyatida jiddiy talaffuz xatolarini keltirib chiqarmoqda. Asliy turkiy so‘zlardagi yagona fonema (keng, teng, ko‘ngil) va rus tili orqali kirib kelgan xalqaro o‘zlashmalardagi ikki alohida tovush (miting, tango, kenguru) bir xil ng belgisi bilan yozilmoqda. Ikkinchidan, zamonaviy axborot texnologiyalari, avtomatik bo‘g‘inga ko‘chirish, qidiruv tizimlari va ovozli intellekt modellarini o‘rgatishda ng birikmasi kompyuter algoritmlari uchun jiddiy mantiqiy chalkashliklar tug‘dirmoqda.

Sovet davridagi siyosiy-lingvistik cheklovlar natijasida yo‘l qo‘yilgan bu tarixiy xato bugun – bunday mafkuraviy tazyiqlardan xoli bo‘lsak-da – tilimizning tabiati va raqamli makondagi imkoniyatlarini muayyan darajada toraytirmoqda. Biroq zamon va sharoit tubdan o‘zgargan. Yozuv tizimini takomillashtirish – shunchaki harf almashtirish emas, milliy o‘zlik va raqamli texnologiyalar talablarini uyg‘unlashtirish masalasidir. Axborot texnologiyalari va sun’iy intellekt jadal rivojlanayotgan bugungi asrda alifbodagi bu kabi nuqsonlarni tuzatib, [ŋ] tovushi uchun alohida harf (masalan, ñ) joriy etish vaqti kelmadimikan?

Arab va fors-tojik yozuvi inersiyasi

 O‘zbek tili deyarli ming yil davomida arab alifbosi va fors-tojik tilshunosligi an’analariga moslashtirilgan yozuvdan foydalanib keldi. Sharq mumtoz adabiyoti durdonalari va tarixiy manbalarimiz aynan shu tizimda qog‘ozga muhrlangan. Biroq bu mumtoz yozuvda ham burun [ŋ] tovushi uchun alohida, mustaqil belgi ajratilmagan. Buning o‘rniga u nun (ن) hamda gaf (گ) harflarining birikmasi – نگ shaklida berib kelingan. Asrlar davomida shakllangan bu grafik ko‘nikma matbaa ustalari va mualliflar ongiga shunchalik chuqur singib ketganki, alifboning tabiiy qismiga aylangan. 1940-yilda kirill va 1993-yilda lotin alifbosiga o‘tilayotganda tilshunoslar aynan shu omilni asosiy vaj qilib ko‘rsatishgan: tarixan ikki harf birikmasi orqali berilgan, demak, uni o‘zgartirmasdan saqlash xalq uchun osonroq. Natijada har ikki islohotda ham fonetik tamoyil – bir tovushga bitta harf berish qoidasi eskirgan tarixiy inersiyaga qurbon qilingan.

Tarixiy inersiyaga ko‘r-ko‘rona ergashish va yozuv tizimini zamon talablariga moslashtirishdan hayiqish milliy alifbomizning raqamli davrdagi imkoniyatlarini cheklamoqda. Bugungi kunda lotin alifbosini takomillashtirish borasidagi muhokamalarda bu o‘tmish sarqitidan voz kechib, [ŋ] tovushi uchun alohida harf (masalan, ñ yoki ŋ) joriy etish masalasi – oddiy tilshunoslik injiqligi emas, milliy yozuv madaniyati va kelajak avlod oldidagi kechiktirib bo‘lmaydigan mas’uliyatdir. Yozuvimizni mantiqiy komillikka keltirish orqali ona tilimizning fonetik tozaligini tiklaymiz va raqamli makonda o‘zbek tili uchun mustahkam poydevor yaratamiz.

Tipografik va texnik cheklovlar

 “Teng”, “bong”, “tong” va “o‘ng” kabi tub so‘zlarimizdagi yagona fonetik tovushning alohida harf bilan emas, ikki belgili birikma orqali yozib kelinishining eng amaliy va texnik ildizlari 1990-yillardagi lotin alifbosiga o‘tish davri hamda kompyuter imkoniyatlarining cheklanganligiga borib taqaladi. O‘sha paytda axborot texnologiyalari endi rivojlanayotgan, bosmaxona imkoniyatlari esa tor edi. Standard QWERTY klaviaturasida hamda Times New Roman kabi mumtoz shriftlarda unikal diakritik belgilarni (masalan, ŋ yoki ñ) joylashtirish ulkan texnik murakkablik va qo‘shimcha xarajat keltirib chiqarardi. Matbaa uskunalarini qayta jihozlash imkoniyati yetishmagan sharoitda klaviaturadagi tayyor n va g tugmalaridan birgalikda foydalanish davr mutaxassislari uchun eng arzon va tezkor yechim bo‘lib tuyulgan.

Kechagi kunning tejamkorlikka asoslangan bu tezkor yechimi bugungi raqamli jamiyatda jiddiy intellektual to‘siqlarni keltirib chiqarmoqda. Bu holat yosh bolalar va til o‘rganuvchilar uchun o‘qishda chalkashlik yaratibgina qolmay, sun’iy intellekt modellarini o‘rgatish, avtomatik bo‘g‘inga ajratish va imlo tekshiruvchi algoritmlarni yaratishda ng birikmasining ikki xil tabiatini kompyuterga anglatishda jiddiy algoritmik muammolarni yuzaga bermoqda.

Bu lingvistik tugunning ikkinchi muhim sababi – shevalardagi “n-lashish” hodisasidir. O‘zbek tilining barcha shevalarida ham [ŋ] tovushi bir xil soflikda saqlanmagan. Xususan, Toshkent, Farg‘ona vodiysi va janubiy lahjalarda so‘z oxiridagi [ŋ] bosqichma-bosqich oddiy [n] ga aylanib ketish moyilligiga ega (masalan, og‘zaki nutqda “keeling” so‘zi “kelin”, “o‘ng” so‘zi “o‘n” tarzida talaffuz qilinishi). O‘z vaqtida alifbo islohoti ustida ishlagan ayrim tilshunoslar bu tovush vaqt o‘tishi bilan tildan butunlay siqib chiqariladi degan yanglish gipotezaga tayanib, unga alohida harf ajratishni ortiqcha deb hisoblashgan.

Uchinchi va eng asosiy omillardan biri – rus tili va xalqaro munosabatlar orqali tilimizga kirib kelgan o‘zlashma so‘zlar faktoridir. Sovet davrida va keyinchalik ommalashgan angar, kenguru, miting, marketing, kasting, avangard, tango, mango, kongress, reyting, bingo, shlang, pingvin, Singapur, ring, bumerang, lingvistika, shtanga kabi yuzlab so‘zlarda n va g harflari yonma-yon kelib, alohida-alohida /n+g/ tarzida talaffuz qilinadi. O‘sha davr alifbo tuzuvchilarida agar alohida ñ yoki ŋ harfi kiritilsa, o‘zbekcha [ŋ] (singil, yangi, dengiz, mangu, chang, manglay) bilan xalqaro so‘zlardagi /n+g/ o‘rtasida imlo chalkashligi ortadi degan xavotir ustun kelgan.

Biroq o‘sha davrdagi ehtiyotkorlik bugungi raqamli jamiyatda aks ta’sir ko‘rsatmoqda. Yozuvda bir xil ko‘ringan ng birikmasi matnlarda ikki xil fonetik hodisani ifodalab, nafaqat o‘quvchilar uchun talaffuzda chalkashlik tug‘dirmoqda, balki zamonaviy sun’iy intellekt texnologiyalari oldiga ham g‘ov bo‘lmoqda.

Kechagi texnik cheklovlar sabab qabul qilingan vaqtinchalik yechim bugungi raqamli texnologiyalar davrida milliy yozuvimiz taraqqiyotiga to‘sqinlik qilmasligi kerak. Lotin alifbosini takomillashtirish borasidagi bahslarda bu o‘tmish sarqitidan voz kechib, [ŋ] tovushi uchun alohida harf (masalan, ñ yoki ŋ) joriy etish masalasi – oddiy tilshunoslik injiqligi emas, milliy yozuv madaniyati va kelajak avlod oldidagi kechiktirib bo‘lmaydigan mas’uliyatdir. Yozuvimizni mantiqiy mukammallikka keltirish orqali ona tilimizning fonetik tozaligini tiklaymiz va raqamli makonda o‘zbek tili uchun mustahkam poydevor yaratamiz.

Har bir millat alifbosi – jamiyatning intellektual poydevori hamda raqamli asrdagi taraqqiyot tezligini belgilovchi strategik vosita. O‘zbek tilining eng o‘ziga xos va nozik tovushlaridan biri bo‘lmish burun [ŋ] ning alifboda alohida harfsiz, ikki belgili birikma shaklida qolib ketgani bugungi amaliy hayotimiz va texnologik rivojlanishimiz oldida jiddiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Bu holat – sovet davrida rus grafikasi standartlariga moslashish intilishi, arab-fors yozuvidagi an’anaviy inersiya hamda o‘tgan asr oxiridagi texnik cheklovlarning mahsulidir. O‘z davrida tejamkor va tezkor chora sifatida qabul qilingan bu yechim bugungi kunda ikki asosiy yo‘nalishda jiddiy to‘siqlarni keltirib chiqarmoqda:

• Birinchidan, nutq madaniyati va savodxonlikda uzluksiz chalkashliklarni yuzaga keltirmoqda;
• Ikkinchidan va eng xavflisi – raqamli texnologiyalar hamda sun’iy intellekt davridagi algoritmik va texnik murakkabliklardir.

Xullas, o‘zbek alifbosida [ŋ] uchun alohida harfning yo‘qligi – o‘tmish siyosiy standartlari va texnik cheklovlarning merosidir. Bugungi lotin alifbosini isloh qilish jarayonida bu birikmani alohida harf (masalan, ñ) bilan almashtirish yozuv tizimini zamonaviy axborot texnologiyalariga moslashtirishning eng dolzarb vazifasidir. Kechagi kunning shartli cheklovlari bugungi raqamli kelajagimizga g‘ov bo‘lmasligi kerak. Yozuvimizni mantiqiy mukammallikka keltirish orqali ona tilimizning fonetik sofligini saqlab qolamiz va kelajak avlod uchun mukammal intellektual poydevor yaratamiz.

Baxtiyor MENGLIYEV,

TAFU tadqiqotchi-professori,

filologiya fanlari doktori