Ўрта асрлар Шарқ давлатчилигида сулолавий никоҳлар 

Ўрта асрлар Шарқ давлатчилиги тарихида дипломатик муносабатларни мустаҳкамлаш, урушларга барҳам бериш ва геосиёсий иттифоқлар тузишда сулолавий никоҳлар муҳим ғоявий ва ҳуқуқий восита вазифасини ўтаган. Амир Темур асос солган буюк империя ўзининг дастлабки давриданоқ қонунийлик муаммосига дуч келади. Чунки ўша давр Марказий Осиё сиёсий онгига кўра, фақат Чингизхон авлодлари (“Олтин уруғ” вакиллари)гина “хон” унвонига эга бўлиши ва олий ҳокимиятни бошқариши мумкин эди. Амир Темур ўзининг сиёсий мавқейини ҳуқуқий жиҳатдан мустаҳкамлаш мақсадида чингизий маликаларга уйланиш стратегиясини – “кўрагон”лик тизимини танлайди.

Бу тизимда Мўғулистон хони Хизрхўжахоннинг қизи Тукал хоним (Кичик хоним) билан 1397 йилда тузилган никоҳ алоқалари ҳам алоҳида ўрин тутади. Мазкур никоҳ икки давлат ўртасидаги ўн йиллик ҳарбий-сиёсий тўқнашувларнинг якунланиши ва Буюк Ипак йўлида хавфсизликни ўрнатиш имконини беради.

Тарихий манбалар

Кичик хонимнинг ҳаёти ва фаолиятига доир маълумотларни ўрганишда Темурийлар даври тарихий асарлари муҳим аҳамият касб этади:

Шарафиддин Али Яздийнинг “Зафарнома”си: Амир Темурнинг Мўғулистонга юришлари, Хизрхўжахон билан музокаралари ва никоҳ тўйининг тафсилотлари аниқ йилномалар асосида баён этилган.

Низомиддин Шомийнинг “Зафарнома”си: Воқеаларга нисбатан хронологик яқинлиги билан ажралиб туради.

Ибн Арабшоҳнинг “Ажойиб ал-мақдур фи навоибит Таймур” (“Темур тарихида тақдир ажойиботлари”): Темурийларга нисбатан танқидий қарашлари билан танилган ушбу асар сарой ички ҳаёти ва маликалар ўртасидаги муносабатларни ўрганишда муҳим муқобил манбадир.

Руй Гонсалес де Клавихо кундаликлари: Испания қироли Энрики III нинг Соҳибқирон саройига юборган элчисининг эсдаликлари Кичик хонимнинг ташқи кўриниши, либослари ва сарой қабулларидаги нуфузини тасвирловчи ягона ғарб манбаси ҳисобланади.

Легитимлик ва “Олтин уруғ”

Ўрта асрлар Марказий Осиё ва ислом Шарқи давлатчилиги тизимида ҳукмдорнинг шахсий салоҳияти ва ҳарбий қудратидан ташқари, унинг легитимлигини белгиловчи энг олий ҳуқуқий омил – насаб эди. Чингизхон вафотидан сўнг Евроосиё маконида, хусусан, Чиғатой улуси ҳудудларида сиёсий ҳокимият фақат “Олтин уруғ” вакилларига тегишли эканлиги ҳақидаги ҳуқуқий таълимот шаклланганди. Тарихий манбаларда Кичик хоним номи билан машҳур бўлган Тукал хоним айнан мана шу насаб занжирининг вакили эди.

Мўғул ва турк-мўғул қабилалари дунёқарашида Чингизхон сулоласига мансублик аристократик келиб чиқиш белгиси ва илоҳий танланганлик рамзи ҳисобланган. Чингизхоннинг Яса қонунларига кўра, “хон” унвонини олиш ва олий сиёсий қарорларни қабул қилиш фақат шу сулола вакилларига хос эди. Ҳатто Амир Темур каби қудратли империя асосчиси ҳам бу ҳуқуқий-мафкуравий тўсиқни тўлиқ енгиб ўта олмаган ва умрининг охиригача расман “хон” эмас, “амир” унвони билан чекланган. Тахтга эса чингизий “қўғирчоқ хонлар” – Суюрғатмишхон ва Султон Маҳмудхонларни кўтаришга мажбур бўлган.

Кичик хонимнинг шажараси

Тарихий манбалар (“Зафарнома”, “Тарихи Рашидий” ва “Муизз ал-ансоб”) қиёсий таҳлил қилинганда, Кичик хонимнинг Чингизхонгача бўлган шажараси қуйидаги кетма-кетликни ташкил этади:

Чингизхон (Темучин): Мўғул империясининг асосчиси.

Чиғатойхон: Чингизхоннинг иккинчи ўғли, Чиғатой улусининг биринчи ҳукмдори.

Мутегин: Чиғатойхоннинг суюкли ўғли (1221 йилда Бомиён қамалида вафот этган).

Есун Дува: Мутегиннинг ўғли.

Бароқхон: 1266–1271-йилларда улус тахтини бошқарган хон.

Дувахон: Чиғатой улусини парчаланишдан асраб қолган қудратли ҳукмдор.

Эмилхўжа ўғлон: Дувахоннинг кенжа ўғилларидан бири.

Туғлуқ Темурхон: Мўғулистон давлатига асос солган ва 1354 йилда исломни қабул қилиб, сулолани мусулмонлаштирган илк олий ҳукмдор.

Хизрхўжахон: Туғлуқ Темурхоннинг ўғли, Амир Темурнинг замондоши ва сулҳдош хони.

Кичик хоним (Тукал хоним): Хизрхўжахоннинг қизи, Амир Темурнинг рафиқаси.

Саройдаги мавқеи ва темурийлар ҳарами

Мазкур шажара занжири Кичик хонимнинг Мўғулистон ва Мовароуннаҳрдан ташқари Дашти Қипчоқ ҳудудларида ҳам юқори нуфузга эга эканини кўрсатади. Амир Темур 1370 йилда ҳокимиятга келгач, Амир Ҳусайннинг беваси, Чиғатой авлодидан бўлган Сароймулкхонимга (Бибихоним) уйланиб, “кўрагон” унвонини олган эди. Бироқ ХIV аср охирига келиб империя ҳудудлари Ғарбда Испания ва Мисргача, Шарқда Хитой чегараларигача кенгайган бир пайтда янада юксак легитимлик манбаси талаб этиларди.

Сароймулкхонимнинг ёши улғайгани ва фарзанд кўрмагани боис Амир Темур келажак авлодларининг бутун кўчманчи олам томонидан сўзсиз тан олинишини таъминлаш учун Мўғулистон чингизийлари билан иккинчи қон занжирини боғлайди. Кичик хоним 1397 йилда Самарқандга келгач, ҳарамдаги бошқа барча бегим ва маликаларни ортда қолдириб, Сароймулкхонимдан кейинги иккинчи олий мақомни эгаллайди.

Темурийлар империясида ҳарам шунчаки оилавий ҳаёт кечириладиган жой эмас, балки йирик дипломатик музокаралар ўтказиладиган, геосиёсий иттифоқлар мустаҳкамланадиган мураккаб сиёсий тузилма бўлган. Бу тузилмадаги тартиб аёлларнинг келиб чиқиши ва “Олтин уруғ” шажарасига яқинлиги билан белгиланиб, улар икки гуруҳга бўлинган:

1. “Хоним”лар (олий тоифа): Томирларида Чингизхон қони оқиши шарт бўлган чингизий маликалар.

2. Бегимлар (ёки оғолар): Маҳаллий турк-мўғул зодагонлари (барлос, жалойир, сулдуз) ҳамда тожик сарой амирларининг қизлари.

Ҳукмдорнинг расмий хотинлари орасида биринчи рақамли бўлиш ҳуқуқи фақат “хоним” унвонига эга маликаларгагина тегишли бўлган.

Темурийлар саройида Кичик хонимнинг дипломатик фаолияти ва мероси

Кичик хоним (Тукал хоним) 1397 йилда Темурийлар ҳарамига қадам қўйганида, у ерда аллақачон қатъий ҳуқуқий ва ижтимоий тизим шаклланганди. Бу тизимнинг энг юқори чўққисида Чиғатой авлодидан бўлган Қозонхоннинг қизи – Сароймулкхоним (Бибихоним) турарди. Шарафиддин Али Яздийнинг “Зафарнома”сида баён этилган сарой маросимлари таҳлили шуни кўрсатадики, Кичик хоним ёш бўлишига қарамай, ўзининг чингизий насаби туфайли иерархияда дарҳол иккинчи олий мақомни эгаллайди. У ўзидан олдин ҳарамга кирган ва Амир Темурнинг чуқур ҳурматига сазовор бўлган Туман оғо (Амир Мусонинг қизи) каби барлос бегимларини ҳуқуқий жиҳатдан ортда қолдиради.

Ҳарам иерархияси

Сароймулкхоним ўзининг ёши, ҳукмдор билан ўтказган чорак асрлик ҳаёти ва Самарқанд ижтимоий-маданий ҳаётидаги етакчилиги сабабли “Улуғ хоним” (“Катта хоним”) мақомини сақлаб қолган. У пойтахтда муҳташам меъморий обидалар (Бибихоним жоме масжиди ва мадрасаси) барпо эттирган, давлат хазинасининг бир қисмини назорат қилган ва Амир Темурнинг набиралари, хусусан, Мирзо Улуғбекнинг тарбияси билан шахсан шуғулланган.

Кичик хоним эса ҳарамга янги, жўшқин ва дахлсиз сиёсий куч сифатида кириб келган. Отаси Хизрхўжахон ва акалари Мўғулистон бошқарувида тургани боис, унинг ҳарамдаги ҳар бир сўзи ва нуфузи ортида улкан ҳарбий-ҳудудий қудрат турганди. Тарихий манбаларда икки малика ўртасида ҳеч қандай ички низо ёки рашк ҳолатлари қайд этилмаган; аксинча, улар империянинг олий қабулларида ҳукмдорнинг икки ёнида ўтириб, давлатнинг халқаро миқёсдаги улуғворлигини биргаликда намойиш этишган.

Ўрта асрлар сарой этикетида кийиниш ва ўтириш тартиби инсоннинг жамиятдаги ўрнини белгилаган. Тантанали қабулларда, хусусан, хорижий элчи Руй Гонсалес де Клавихо кутиб олинганда Амир Темурнинг ўнг ва сўл томонларида айнан мана шу икки малика жой олган. “Кундалик”да қайд этилишича, Катта хоним Сароймулкхоним биринчи бўлиб маросим залига кирган ва унинг либос этагини ўн бешга яқин канизак кўтариб юрган. Унинг ортидан дарҳол Кичик хоним кириб келган. Бу ҳолат Амир Темур ўз саройида икки томонлама чингизий легитимлик тизимини яратганини кўрсатади: Сароймулкхоним Ғарбий Чиғатой (Мовароуннаҳр) ҳуқуқи тимсоли бўлса, Кичик хоним Шарқий Чиғатой (Мўғулистон) ҳуқуқининг тирик кафолати эди.

Европа манбаларида Кичик хоним образи

Темурийлар саройининг ички ҳаёти ва ҳарам иерархиясини ўрганишда маҳаллий солномалар билан бирга 1404 йилда Кастилия ва Леон қироли Энрике III элчиси сифатида келган Руй Гонсалес де Клавихонинг саёҳат кундаликлари муҳим бирламчи манба бўлиб хизмат қилади. Элчи Самарқанд яқинидаги Конигил боғида ўтказилган қабулларда Кичик хонимнинг ташқи кўриниши, либослари ва нуфузини батафсил тасвирлаган:

Устига тўқ қизил ипак матодан тикилган, кенг ва узун халат кийган. Либоснинг юзаси ва четлари олтин иплар билан кашталаниб, майда қимматбаҳо дур доначалари билан безатилган.

Юзи оппоқ қилиб пардозлангани шарқона аристократияда қуёш нуридан ҳимояланиш ва жисмоний меҳнатдан йироқлик рамзи бўлган.

Баланд гумбазсимон шаклдаги тож йирик лаъллар, ферузалар ва дурлар билан қопланган бўлиб, унинг тепасидаги олтин қуббадан чиқувчи узун товус ва турна патлари майин тебраниб турган.

Клавихо ўз қайдларида Кичик хонимни ҳарамга қамалган ожиза эмас, балки юксак эстетика ва халқаро дипломатиянинг фаол иштирокчиси сифатида кўрсатади.

Дипломатик вазифалари ва ҳомийлик фаолияти

Шарафиддин Али Яздий ва Низомиддин Шомий асарларига кўра, Кичик хоним халқаро дипломатияда муҳим кўприк вазифасини ўтаган. Мўғулистондан келадиган элчилар, савдо карвонлари ва хонлик шаҳзодалари Самарқандга келгач дастлаб унинг қароргоҳига ташриф буюриб, сиёсий ҳомийлик ва маслаҳат олишган. Маликалар ўз маблағлари ҳисобидан жамоат биноларини барпо этиш анъанасига мувофиқ Кичик хоним ҳам Самарқанд атрофида шахсий боғ-саройлар мажмуасини қурдирган. Бу боғлар карвонлар хавфсизлигини таъминлайдиган иқтисодий марказ вазифасини ўтаган, ундан тушган вақф даромадлари эса мадрасалар, етимхоналар ва шифохоналар фаолиятига йўналтирилган.

Кичик хоним Самарқанд саройига Мўғулистоннинг эркин кўчманчи аристократиясига хос самимийлик, ҳарбий-этикет қоидалари ва мусиқий анъаналарни олиб кирган. Бу маданий уйғунлик келгуси авлод – валиаҳд шаҳзодаларнинг ўтроқ илм-фан ва кўчманчи ҳарбий стратегияни уйғун эгаллашига хизмат қилган.

1405 йилда Амир Темур вафотидан сўнг Темурийлар салтанатида бошланган сиёсий зиддиятлар ва чуқур руҳий тушкунлик натижасида Кичик хоним кўп ўтмай, тахминан 1408 йилда 20–25 ёшида вафот этади. Унинг жасади Самарқанддаги Бибихоним жоме масжиди мажмуаси таркибидаги мақбарага – Катта хоним Сароймулкхонимнинг ёнига дафн этилган.

Хулоса

ХIV аср охири ва ХV аср бошларида Мовароуннаҳр ва Мўғулистон ўртасидаги ўн йиллик ҳарбий тўқнашувларга барҳам берган бу сулолавий никоҳ шунчаки оилавий иттифоқ бўлмай, балки минтақавий барқарорликни таъминлаган стратегик давлат акти эди. Шарқий сарҳадларнинг тинчланиши Амир Темурга ғарбга ва Хитойга қаратилган йирик ҳарбий-стратегик режаларини амалга ошириш учун замин яратган.

Севинч УЛАШОВА,

тарих фанлари доктори, доцент

Адабиётлар рўйхати:

1.                 Шарафуддин Али Яздий. Зафарнома. – Тошкент: Шарқ, 1997.

2.                 Низомиддин Шомий. Зафарнома / Форсчадан ўгирувчи: Й.Ҳакимжонов, масъул муҳаррир: А.Ўринбоев. – Тошкент: Ўзбекистон, 1996.

3.                 Ибн Арабшоҳ. Ажойиб ал-мақдур фи навоибит Таймур (Темур тарихида тақдир ажойиботлари) / Араб тилидан таржима, сўзбоши ва изоҳлар муаллифи: У.Уватов. 2 жилдлик. – Тошкент: Меҳнат, 1992.

4.                 Руй Гонсалес де Клавихо. Самарқандга – Темур саройига саёҳат кундалиги (1403–1406) / Испан тилидан таржима ва сўзбоши муаллифи: О.Эргашев. – Тошкент: Ўзбекистон, 2010. – 288-б.

5.                 Муҳаммад Ҳайдар Мирзо. Тарихи Рашидий. – Тошкент: Шарқ, 2010. – 704-б.

7.                 Ашрафи М.М. Персидско-таджикская поэзия в миниатюрах ХIV–XVII вв. – Душанбе, 1974.

8.                 Grousset R. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. – New Brunswick: Rutgers University Press, 1970.

9.                 Manz B.F. The Rise and Rule of Tamerlane. – Cambridge: Cambridge University Press, 1989.