Атамашуносликдаги хаос

Бугун жамиятимизда она тилининг тақдири муҳокама қилинса, жамоатчилик баҳсларининг марказида кўпинча битта долзарб масала – глобаллашув ва рақамлаштириш даврида четдан шиддат билан кириб келаётган тушунчаларни қандай қабул қилиш масаласи туради. Рақамли интеграция шароитида ўзбек тили ҳар куни юзлаб ижтимоий-технологик атамалар билан тўқнаш келмоқда. Бироқ аниқ илмий мезонларнинг етишмаслиги миллий атамашуносликда лисоний хаосни юзага келтирмоқда. Чуқур лингвистик экспертизасиз, вазият тақозоси билан қабул қилинаётган стихияли қарорлар тил майдонини ўзаро муросасиз икки қутбга бўлиб юборди.

Биринчи қутбда четдан кирган ҳар қандай янги сўзга ёвқараш билан қараб, халқаро миқёсда ўрнашган илмий-техник тушунчаларни ҳам зўрма-зўраки ўзбеклаштиришга уринувчи радикал пуризм (сохта софлик) хавфи турибди. Бундай сунъий ва ғализ ясама бирликлар мулоқотни қийинлаштирибгина қолмай, илмий ва оммабоп матнларни ўқувчига тушунарсиз қилади.

Иккинчи қутбда эса ўзбек тилида тайёр, бой ва аниқ муқобиллари бўла туриб, нутққа ўринсиз ажнабий сўзларни тиқиштираётган варваризм (юзаки ажнабийпарастлик) илдиз отмоқда. Реклама лавҳаларидан тортиб расмий идораларгача фикр-мулоҳаза ўрнига фидбек, охирги муддат ўрнига дедлайн, фойдаланувчи ҳисоби ўрнига аккаунт каби сўзларнинг ўринли-ўринсиз қўлланилиши шунинг яққол мисолидир.

Чалкашликларнинг бош сабаби – қатъий халқаро инвариант ҳисобланган термин билан ижтимоий-амалий ном саналган атама чегарасининг қоришиб кетишидир. Фан ва технологиянинг фундаментал инвариантларини ўринсиз таржима қилиш халқаро илмий ҳамжамият билан ахборот алмашинувини мураккаблаштиради. Аниқ ва табиий фанлар, тиббиёт формулалари ёки глобал дастурлаш кодларидаги тушунчаларни механик тарзда ўзгартириш амалий самара бермайди, аксинча, интеграцияга тўсиқ бўлади.

Бироқ оммавий мулоқот, маиший ҳаёт, маъмурий ҳужжат ва давлат хизматлари соҳаларидаги бирликларни ўз ҳолича чет тилида қолдириш миллий тилнинг ички тараққиёти ҳамда ифода қудратини заифлаштиради. Фойдаланувчи интерфейслари ва кундалик иш юритиш тили миллий мезон асосида равон бўлмас экан, она тилимиз жамиятда иккинчи даражали воситага айланиб қолиш хавфи туғилади.

Она тилимизнинг тақдири шахсий ҳис-туйғу ёки қуруқ шов-шув билан эмас, чуқур лингвистик таҳлил, когнитив-семантик асослар ва кўп босқичли филтрлаш тизими ёрдамида ҳал этилиши шарт. Тилимизни замон билан ҳамнафас этиш учун халқаро андоза ва миллий лисоний имконият орасидаги “олтин ўрталиқ”ни топишимиз шарт.

Миллийлаштириш шарт бўлган атамалар тоифаси

Ҳар қандай тилнинг амалий нуфузи ва яшовчанлиги оддий инсон ҳаётида қай даражада қулай, тушунарли ва функционал экани билан ўлчанади. Бугунги рақамли муҳит, давлат хизматлари, электрон тижорат ва банк сектори миллионлаб кишиларнинг ҳар кундаги асосий мулоқот майдонига айланди. Айнан шу нуқтада атамаларни ўзбеклаштириш кечиктириб бўлмайдиган ижтимоий эҳтиёж сифатида кун тартибига чиқади.

Биринчи тоифа – оммавий мулоқот, маъмурий иш юритиш ва фойдаланувчи интерфейслари қатламидаги бирликлар. Рақамли хизматлардан жамиятнинг барча қатламлари – талаба ҳам, нафақахўр ҳам бирдек фойдаланади. Агар дастурий таъминот ёки давлат портали фойдаланувчига тушунарсиз ажнабий ибораларни тақдим этса, бу кишиларни рақамли муҳитдан лисоний жиҳатдан четлатишга олиб келади. Жумладан, смартфон ёки электрон хизматлар тилида:

аутентификация эмас, шахсни тасдиқлаш;

нотификация эмас, билдиришнома;

авторизация эмас, ваколат бериш;

лог-ин эмас, тизимга кириш;

верификация эмас, ҳаққонийликни текшириш;

подписка эмас, обуна бўлиш;

отменит эмас, бекор қилиш.

Иккинчи қатор бирликлар ўзбек тилида аниқ, тушунарли ва бир маъноли шаклга эга.

Иккинчи тоифа – ички шакли, яъни маъно асоси ўзбек тилининг бой лексик-семантик ва морфологик имкониятлари орқали тўлиқ очиладиган тушунчалар. Нега тилимизда сўз бирикмаси ёки ясама сўз воситасида мазмунни тўлиқ ифодалаш имкони бўла туриб, инглизча қолипларга кўр-кўрона эргашишимиз керак?

фидбек ўрнига фикр-мулоҳаза ёки қайта алоқа;

дедлайн ўрнига охирги муддат ёки якуний муддат;

кешбек ўрнига қайтарма тўлов;

воркшоп ўрнига амалий машғулот ёки маҳорат дарси;

кейс ўрнига амалий ҳолат ёки воқелик таҳлили;

трекинг ўрнига – кузатиб бориш.

Учинчи тоифа – тилимизнинг луғат фондида азалдан яшаб келаётган, аммо “мода” ва сунъий нуфуз илинжида четга сурилаётган варваризмларни тозалаш вазифаси киради. Маркетинг ва бизнес муҳитида тез-тез учрайдиган скидка ўрнига чегирма, доставка ўрнига етказиб бериш, локация ўрнига манзил ёки жойлашув, распродажа ўрнига арзонгаров бирликларини қўлламаслик тилга нисбатан бепарволикдан бошқа нарса эмас. Бу каби сунъий ўзлашмалар тилнинг табиий “тўқима”сини емиради.

Миллийлаштириш ҳаракати лисоний қулайлик ва аниқ тушунча ҳосил қилишга хизмат қилиши зарур. Ўзбек тилининг ички деривацион (сўз ясаш) салоҳияти замонавий маъноларни ифодалашга тўлиқ қодир. Асосий масала – тилимиз имкониятларига ишониш ва жамиятнинг барча соҳасида изчил қўллашда қатъият кўрсатиш.

Тилга асоссиз аралашувдан тийилиш

Ҳар қандай тил тирик организм каби ҳимоя қобиғига эга. Аммо бу қобиқ ташқи оламдан фойдали унсурларни қабул қилиб, асл моҳиятни асрашни англатади. Атамашуносликдаги энг катта хатолардан бири – халқаро илмий-техник ва иқтисодий майдонда ўз ўрнини топган тайёр тушунчаларни асоссиз равишда ўзбеклаштиришга уриниш. Бундай сунъий аралашув тилни бойитмайди, аксинча, унинг амалий қулайлигига путур етказади ва мулоқотда лисоний тўсиқ пайдо қилади.

Биринчи жиддий хато – битта сўздан иборат ихчам халқаро терминни 2–4 сўзли ноқулай синтактик тавсифга (дескрипцияга) айлантириб қўйишдир. Терминнинг асосий вазифаси – тушунчани энг қисқа ва аниқ шаклда ифодалаш. Масалан:

брифинг – расмий вакилнинг ОАВ учун қисқа ахборот бериш учрашуви. Уни “қисқа ахборот бериш йиғилиши” деб ўзгартириш матнни оғирлаштиради;

вебинар – интернет орқали ўтказиладиган интерактив семинар. Уни “онлайн масофавий ўқув семинари” дейиш амалиётда ноқулайлик туғдиради;

хакатон – дастурчи ва мутахассисларнинг қисқа муддатда муаммога дастурий ечим топиш мусобақаси. Буни “дастурий ечимлар яратиш бўйича жамоавий беллашув” деб аташ терминнинг лаконизм қонуниятига зид келади.

Иккинчи тоифа – Ғарб маданиятининг метафорик тафаккурига таянган тушунчалар. Бундай бирликларни сўзма-сўз таржима қилиш ғализ ва кулгили ҳолатларни юзага келтиради. Масалан, молиявий технологиялардаги кроудфандинг (crowdfunding) бирлигини сўзма-сўз “оломон томонидан молиялаштириш” деб таржима қилиш инвеститсиявий моҳиятини очиб бермайди, нотўғри маиший бўёқ беради. Худди шунингдек, реклама ва кадрлар соҳасидаги ҳедҳантинг (headhunting) тушунчасини “бош овлаш” деб ўгириш соф кулгидан бошқа нарса эмас. Бу каби бирликлар глобал тизимда яхлит тушунча сифатида шаклланган ва уларни халқаро инвариант тарзида қолдириш энг тўғри лисоний йўлдир.

Учинчи тоифа – глобал тизим билан узвий боғлиқ иқтисодий ва технологик қатъий терминлар:

стартап – оддий янги қадам эмас, инновацион ғоя асосида тез ўсишга мўлжалланган юқори рискли лойиҳа. Уни оддий “бошланғич қадам” дейиш иқтисодий ноаниқлик туғдиради;

демпинг – бозорни эгаллаш мақсадида товарларни таннархидан паст нархда сунъий равишда арзон сотиш стратегияси. Уни “нархни пасайтириш” деб соддалаштириш ҳуқуқий ва иқтисодий салбий моҳиятини йўқотади;

бренд – оддий белги ёки тамға эмас, истеъмолчи онгида шаклланган обрў, қадрият ва ҳуқуқий ҳимояланган ном мажмуйи.

Тилни ҳимоя қилиш уни дунёдан узиб қўйиш дегани эмас. Қатъий халқаро терминларни ўз ҳолича қабул қилиш ўзбек тилида сўзлашувчиларнинг жаҳон илмий-техник тараққиётига тез ва тўсиқларсиз интеграциялашувига хизмат қилади.

Атамаларни саралаш “элаг”и

Ҳар бир янги атама тил эшигини тақиллатганда, унга ҳиссиёт билан эмас, қатъий мезонлар асосида ёндашиш керак. Дунёдаги нуфузли тил марказлари янги сўзларни тўғридан-тўғри қабул қилмайди ёки бирданига таржима қилиб ташламайди. Махсус лингвистик филтрлардан фойдаланади. Ўзбек тилининг бой ички салоҳиятини сақлаб қолиш ва халқаро мулоқотдан узилмаслик учун беш босқичли кўп қатламли филтрлаш механизми зарур.

Когнитив-семантик филтр. Бу филтр янги таклиф этилаётган миллий муқобил атаманинг туб моҳиятини айнан ифода этишини, унга ортиқча маиший ёки нотўғри коннотация юкланмаслигини текширади. Масалан, локация сўзига “жойлашув” муқобили семантик жиҳатдан тўлиқ мос келади. Аммо кроудфандингни халқона пул йиғиш деб ўгириш замонавий инвестициявий моҳиятини хиралаштириб, маиший тус беради.

Лаконизм ва деривацион (сўз ясаш) филтр. Термин ихчам бўлиши (кўпи билан 1–2 сўз) ва ундан ўзбек тили қўшимчалари орқали янги сўзлар ясаш осон бўлиши лозим. Масалан, инвестиция – сармоя, инвестор – сармоядор, инвестициялаш – сармоялаш. Бу ерда деривацион салоҳият тўлиқ ишлайди. Аксинча, брифинг ўрнига “қисқа ахборот бериш учрашуви” бирикмасини қўлласак, сўз ясаш амалда имконсиз бўлиб қолади.

Фонетик-ортоепик қулайлик филтр. Янги бирлик ўзбек тилининг талаффуз меъёрлари ва оҳангдорлигига мос тушиши лозим. Талаффузи оғир ва сунъий ясалмалар нутқда яшаб қолмайди. Масалан, интернет тармоғи учун вақтида таклиф қилинган “ўргимчак тўри” бирикмаси ўрнига ихчам тармоқ ёки интернет сўзининг ўзи табиий қабул қилинди.

Маданий-концептуал филтр. Атама миллий тафаккур тарзи ва қадриятларга зид келмаслиги лозим. Ғарб метафораси асосидаги ҳедҳантинг (headhunting) бирлигини сўзма-сўз “бош овлаш” деб таржима қилиш миллий нутқ одобига ҳам, мантиққа ҳам тўғри келмайди. Уни “малакали кадрлар танлаш” (ёки “овлаш” ўрнига “мутахассис жалб этиш”) тарзида ўгириш ёки халқаро соҳада атаманинг ўзини қўллаш мақсадга мувофиқдир.

Социопрагматик филтр. Янгиликнинг сўнгги ҳакамлари – соҳа мутахассислари ва жамоатчилик. Агар таклиф этилган миллий бирлик дарслик, ОАВ ва амалиётда 3–6 ойда табиий қўллай бошланса, синовдан ўтган ҳисобланади. Масалан, самолёт ўрнига тайёра, компьютер ўрнига ҳисоблагич каби ясамаларни истеъмолчи қабул қилмади, аммо онлайн ўрнига масофавий, сайт ўрнига саҳифа/портал сўзлари табиий сингиб кетди.

Бу беш босқичли “элак” тасодифий, пала-партиш қарорларга чек қўяди. Тилимизни замонавий фан ва технология тилига айлантириш учун ҳар бир янги атамага худди мана шундай лисоний лаборатория мезонлари асосида ёндашишимиз шарт.

Тажриба сабоқлари

Тил – тирик ва ниҳоятда сезгир ижтимоий тизим. Унга маъмурий буйруқ билан бирор сўзни мажбурлаб киритиб бўлмайди. Атамашунослик тарихимизга назар ташласак, амалиётга табиий сингиб кетган ютуқлар билан бирга, жамият ва мутахассислар томонидан кескин рад этилган юзлаб муваффақиятсиз тажрибани ҳам кўрамиз. Хўш, нега айрим янги атамалар бир зумда ўзлашиб кетади-ю, бошқалари лисоний истеъмолдан суриб чиқарилади?

Сўнгги ўн йилликларда ўзбек тилининг луғат хазинасига муваффақиятли кириб борган ва бугун ўзимизники бўлиб кетган ўнлаб янги бирликлар мавжуд. Масалан:

рейтинг ўрнига – нуфуз ёки баҳолаш кўрсаткичи;

онлайн хизмат ўрнига – масофавий хизмат;

персонал ўрнига – ходимлар;

сайт ўрнига – саҳифа ёки портал;

дилер ўрнига – савдо вакили.

Бу бирликларнинг қабул қилиниш сири шундаки, улар тушунчанинг ички мантиғини тўлиқ очиб берди, ортиқча юклама ҳосил қилмади ва, энг муҳими, халқнинг жонли нутқ интонациясига ёт бўлмади. Мавҳум эмас, аниқ тасаввур уйғотгани учун ҳам ўзбекона тафаккурга тез ва оғриқсиз сингиб кетди.

Аксинча, тилимиз тарихида соф миллий сўз ясаш илинжида ўта архаик (эскирган) қатламга ёпишиб олиш ёки рус ва инглиз тилидаги ибораларни кўр-кўрона (калка қилиб) кўчириш оқибатида кулгили ҳолатлар ҳам кўп учради. Масалан, ўтган асрнинг 90-йилларида:

самолёт ўрнига киритилмоқчи бўлган тайёра сўзи бадиий услубда қисман сақлангани билан, расмий ва техник мулоқотда ўрнашмади;

компьютер ўрнига таклиф қилинган ҳисоблагич бирлиги аппаратнинг универсал моҳиятини торайтириб қўйгани учун истеъмолдан чиқди;

раён ўрнига таклиф қилинган “ноҳия” сунъий атама ўлароқ қоғозда қолиб кетди.

Бундай ясамаларнинг “мағлубият”ига сабаб сунъийлиги, талаффуздаги оғирлиги ва соҳа мутахассислари эҳтиёжини ҳисобга олмаган ҳолда кабинетларда ўтириб ўйлаб топилганидир.

Бугун янги атамаларнинг тақдирини дарсликлардан кўра кўпроқ рақамли муҳит – мобил илова, янгиликлар сайтлари, ижтимоий тармоқ ва оммавий ахборот воситалари ҳал қилмоқда. Фойдаланувчи ҳар куни смартфон экранида скачат ўрнига юклаб олиш, отправит ўрнига юбориш, настройка ўрнига созламалар тугмасини кўрар экан, бу бирликлар унинг онгида табиий меъёрга айланади. Демак, замонавий таҳририятлар, журналист ва дастурчилар шунчаки ахборот етказувчи эмас, миллий атамаларни оммалаштирувчи асосий лисоний майдондир.

Лисоний масъулият ва истиқбол

Тилнинг тараққиёти ва давлат тили сифатидаги нуфузи амалий ҳаёт – таълим, иш юритиш, рақамли технология ва фан соҳасида қай даражада аниқ ҳамда қулай ишлаётгани билан ўлчанади. Атамашуносликдаги пала-партишликларга барҳам бериш, бир томондан, кескин пуризм, иккинчи томондан, ўринсиз ажнабийпарастликка чек қўйиш учун тизимли илмий филтрларга таяниш вақти келди.

Янги атамаларни қабул қилиш ва миллийлаштириш жараёни турли соҳада тарқоқ ҳолда кечмоқда. Бир вазирлик қўллаган атамани бошқа ташкилот инкор этяпти, дарсликлардаги терминлар билан оммавий ахборот воситаларидаги тил ўртасида жиддий тафовутлар кўзга ташланяпти. Бу муаммони бартараф этиш учун мамлакатимизда “Идоралараро терминологик экспертиза кенгаши”ни доимий асосда йўлга қўйиш зарур. Бундай кенгаш таркибига нафақат тилшунос олимлар, бевосита соҳа мутахассислари – ахборот технологиялари муҳандислари, банк-молия соҳаси таҳлилчилари, ҳуқуқшунослар, журналист ва таржимонлар жалб этилиши лозим. Шунда янги таклиф этилаётган ҳар бир бирлик реал соҳа эҳтиёжи ва лингвистик мезонлар асосида ҳар томонлама муҳокама қилинади.

Тарихий тажриба кўрсатадики, тил сиёсатида маъмурий буйруқбозлик ва қуруқ тақиқлар ҳеч қачон кутилган натижани бермайди. Инсон ўзи учун тушунарли, ихчам ва ифодали бўлган сўзни табиий равишда танлайди. Агар четдан кириб келаётган тушунчага ўзбек тилининг бой имкониятлари асосида қулай, оҳангдор ва лўнда муқобил таклиф эта олмасак, одамлар барибир ажнабий сўзни ишлатишда давом этаверади. Шу сабабли давлат тили сиёсати сунъий тўсиқлар қўйишга эмас, фойдаланувчи, дастурчи, ўқитувчи ва иш юритувчилар учун қулай, очиқ ва доимий янгиланиб турадиган рақамли терминологик базаларни яратишга қаратилиши шарт.

Тавсия этилаётган беш босқичли илмий филтр тизими ўзбек тилининг луғат бойлигини тизимли равишда оширишга, таълимдаги тушунарсиз формулаларни соддалаштириш ва давлат идораларида иш юритиш сифатини янги босқичга кўтаришга хизмат қилади:

таълимда: ўқувчи ва талабалар мураккаб, чалкаш таржима туфайли фанни ўрганишдан безмайди, аксинча, билимларни она тилида осон ўзлаштиради;

ҳужжат юритишда: маъмурий матнлар ортиқча сўзамолликдан халос бўлиб, ихчам, аниқ ва бир маъноли шаклга келади;

рақамли майдонда: миллий интерфейслар фойдаланувчига яқинлашади, ахборот технологиялари тили ўзбекча жаранглай бошлайди.

Она тилимиз кўп асрлик бой мероси ва чексиз сўз ясаш салоҳияти билан замонавий фан ва тараққиёт талабларига тўлиқ жавоб беришга қодир. Асосий вазифа – унга бефарқ қарамаслик, ҳар бир янги сўзга масъулиятли лисоний элак билан ёндашиш. Бугун биз танлаётган, сайқаллаётган ва қонунийлаштираётган ҳар бир атама келажак авлоднинг илмий тафаккури ва дунёқарашини шакллантиради. Она тилимизни жаҳон илм-фани билан эркин тиллаша оладиган бақувват мулоқот қуролига айлантириш ҳар биримизнинг фуқаролик ва инсоний бурчимиздир.

Бахтиёр МЕНГЛИЕВ,

ТАФУ тадқиқотчи-профессори