Алифбо – миллий тил паспорти

Ўзбекистонда ўтган бир аср давомида алифбонинг бир неча бор – араб ёзувидан лотинига, сўнг кириллга ва яна лотин алифбосига ўтказилиши халқимизнинг маданий-маърифий узвийлигига ўз таъсирини кўрсатмай қолмади. Тарихий тажриба шуни кўрсатадики, ёзувнинг қисқа даврда тез-тез ўзгариши авлодлар ўртасидаги китобхонлик ва интеллектуал боғлиқлик занжирини муайян даражада заифлаштиради.

Алифбонинг мукаммаллиги ва қулайлиги саводхонлик даражаси, таълим сифати ҳамда ёшлар маънавиятига бевосита таъсир қилади. Миллий фонетикага тўлиқ мос алифбо инсоннинг фикрини аниқ ва хатосиз ифодалашига замин яратади. Ахборот оқими шиддатли даврда имло қоидаларининг аниқлиги ва алифбода бирхилликнинг таъминланиши миллий контент сифатини оширади. Ҳозирги муаммо шундаки, икки хил ёзувнинг ёнма-ён қўлланилиши ҳамда алифбодаги айрим белгиларнинг қулайлиги борасидаги баҳслар аҳолининг турли қатламларида имло борасида иккиланишларни келтириб чиқармоқда. Буни кундалик ҳаётда – кўча лавҳалари, расмий ҳужжатлар ва ижтимоий тармоқлардаги ёзишмаларда учрайдиган ноаниқликларда яққол кўриш мумкин.

Сиёсий стандарт ва жасоратсизлик

Бугун кўпчилигимиз кундалик мулоқот ва ижтимоий тармоқ ёзишмаларида кунда-кунора ишлатадиган ng ҳарф бирикмаси имломизга шунчалик сингиб кетганки, унинг ортидаги мантиқсизлик ҳақида ўйлаб ҳам ўтирмаймиз. Ваҳоланки, ўзбек тилининг sh ва ch диграфлари бир белгига айлантирилган бир пайтда, майин бурун ундошларидан бўлмиш [ŋ] товуши нима учун алоҳида ҳарфсиз, икки белгили бирикма ҳолатида қолиб кетди? Бу ҳолат ортида қандай мантиқ, тарихий драма ёки сиёсий босимлар ётади? Бу лингвистик тугун 1940-йиллардаги совет алифбо ислоҳоти ва марказий мафкуранинг қатъий кўрсатмалари остида пайдо бўлгани сир эмас. Ўша даврда СССР халқларининг миллий алифболарини рус графикаси стандартига иложи борича мослаштириш, бир хил қолипга солиш устувор давлат сиёсати этиб белгиланган эди.

1940 йилда ўзбек ёзуви лотин алифбосидан кирилл алифбосига ўтказилаётганда лойиҳа бевосита марказий тилшунослик кўрсатмалари асосида шошилинч ва илмий ечимларсиз тайёрланган. Рус тилининг фонетик тизимида бурун [ŋ] товуши умуман мавжуд эмаслиги сабабли алифбо тузувчилар рус графикаси стандартидан узоқлашишни, ортиқча диакритик белгилар киритишни хоҳлашмаган. Айнан шу ерда жиддий мантиқий ва сиёсий қарама-қаршилик юзага келади. Ўша пайтда бир хил совет тузуми ва марказий сиёсат остида бўлган қардош қозоқ ва қирғиз алифболарини тузишда бу миллий товуш учун алоҳида ң ҳарфи киритилиб, расман қабул қилинди. Ўзбек тилшунослигида эса “рус алифбосидаги мавжуд ҳарфлар билан чекланиш” ҳамда марказий стандартни бузмаслик эҳтиёткорлиги устун келди. Кирилл қолипидан чиқишга журъат этилмагани ва рус ёзув тизимига максимал даражада мослашиш эҳтиёжи натижасида ўзбек тили учун хос алоҳида фонема мустақил ҳарфдан маҳрум қилиниб, сунъий икки ҳарфли бирикмага айлантирилди.

Ачинарлиси, 1940 йилдаги бу эҳтиёткорона ечим 1993 йилдаги лотин алифбосига ўтиш жараёнида ҳам инерция бўйича такрорланди. Бунинг амалий ва салбий оқибатлари бугунги рақамли жамиятда янада яққол кўзга ташланмоқда. Биринчидан, бу ҳолат нутқ маданиятида жиддий талаффуз хатоларини келтириб чиқармоқда. Аслий туркий сўзлардаги ягона фонема (кенг, тенг, кўнгил) ва рус тили орқали кириб келган халқаро ўзлашмалардаги икки алоҳида товуш (митинг, танго, кенгуру) бир хил нг белгиси билан ёзилмоқда. Иккинчидан, замонавий ахборот технологиялари, автоматик бўғинга кўчириш, қидирув тизимлари ва овозли интеллект моделларини ўргатишда ng бирикмаси компьютер алгоритмлари учун жиддий мантиқий чалкашликлар туғдирмоқда.

Совет давридаги сиёсий-лингвистик чекловлар натижасида йўл қўйилган бу тарихий хато бугун – бундай мафкуравий тазйиқлардан холи бўлсак-да – тилимизнинг табиати ва рақамли макондаги имкониятларини муайян даражада торайтирмоқда. Бироқ замон ва шароит тубдан ўзгарган. Ёзув тизимини такомиллаштириш – шунчаки ҳарф алмаштириш эмас, миллий ўзлик ва рақамли технологиялар талабларини уйғунлаштириш масаласидир. Ахборот технологиялари ва сунъий интеллект жадал ривожланаётган бугунги асрда алифбодаги бу каби нуқсонларни тузатиб, [ŋ] товуши учун алоҳида ҳарф (масалан, ñ) жорий этиш вақти келмадимикан?

Араб ва форс-тожик ёзуви инерцияси

Ўзбек тили деярли минг йил давомида араб алифбоси ва форс-тожик тилшунослиги анъаналарига мослаштирилган ёзувдан фойдаланиб келди. Шарқ мумтоз адабиёти дурдоналари ва тарихий манбаларимиз айнан шу тизимда қоғозга муҳрланган. Бироқ бу мумтоз ёзувда ҳам бурун [ŋ] товуши учун алоҳида, мустақил белги ажратилмаган. Бунинг ўрнига у нун (ن) ҳамда гаф (گ) ҳарфларининг бирикмаси – نگ шаклида бериб келинган. Асрлар давомида шаклланган бу график кўникма матбаа усталари ва муаллифлар онгига шунчалик чуқур сингиб кетганки, алифбонинг табиий қисмига айланган. 1940 йилда кирилл ва 1993 йилда лотин алифбосига ўтилаётганда тилшунослар айнан шу омилни асосий важ қилиб кўрсатишган: тарихан икки ҳарф бирикмаси орқали берилган, демак, уни ўзгартирмасдан сақлаш халқ учун осонроқ. Натижада ҳар икки ислоҳотда ҳам фонетик тамойил – бир товушга битта ҳарф бериш қоидаси эскирган тарихий инерцияга қурбон қилинган.

Тарихий инерцияга кўр-кўрона эргашиш ва ёзув тизимини замон талабларига мослаштиришдан ҳайиқиш миллий алифбомизнинг рақамли даврдаги имкониятларини чекламоқда. Бугунги кунда лотин алифбосини такомиллаштириш борасидаги муҳокамаларда бу ўтмиш сарқитидан воз кечиб, [ŋ] товуши учун алоҳида ҳарф (масалан, ñ ёки ŋ) жорий этиш масаласи – оддий тилшунослик инжиқлиги эмас, миллий ёзув маданияти ва келажак авлод олдидаги кечиктириб бўлмайдиган масъулиятдир. Ёзувимизни мантиқий комилликка келтириш орқали она тилимизнинг фонетик тозалигини тиклаймиз ва рақамли маконда ўзбек тили учун мустаҳкам пойдевор яратамиз.

Типографик ва техник чекловлар

“Тенг”, “бонг”, “тонг” ва “ўнг” каби туб сўзларимиздаги ягона фонетик товушнинг алоҳида ҳарф билан эмас, икки белгили бирикма орқали ёзиб келинишининг энг амалий ва техник илдизлари 1990-йиллардаги лотин алифбосига ўтиш даври ҳамда компьютер имкониятларининг чекланганлигига бориб тақалади. Ўша пайтда ахборот технологиялари энди ривожланаётган, босмахона имкониятлари эса тор эди. Стандард QWERTY клавиатурасида ҳамда Times New Roman каби мумтоз шрифтларда уникал диакритик белгиларни (масалан, ŋ ёки ñ) жойлаштириш улкан техник мураккаблик ва қўшимча харажат келтириб чиқарарди. Матбаа ускуналарини қайта жиҳозлаш имконияти етишмаган шароитда клавиатурадаги тайёр н ва г тугмаларидан биргаликда фойдаланиш давр мутахассислари учун энг арзон ва тезкор ечим бўлиб туюлган.

Кечаги куннинг тежамкорликка асосланган бу тезкор ечими бугунги рақамли жамиятда жиддий интеллектуал тўсиқларни келтириб чиқармоқда. Бу ҳолат ёш болалар ва тил ўрганувчилар учун ўқишда чалкашлик яратибгина қолмай, сунъий интеллект моделларини ўргатиш, автоматик бўғинга ажратиш ва имло текширувчи алгоритмларни яратишда нг бирикмасининг икки хил табиатини компьютерга англатишда жиддий алгоритмик муаммоларни юзага чиқармоқда.

Бу лингвистик тугуннинг иккинчи муҳим сабаби – шевалардаги “н-лашиш” ҳодисасидир. Ўзбек тилининг барча шеваларида ҳам [ŋ] товуши бир хил софликда сақланмаган. Хусусан, Тошкент, Фарғона водийси ва жанубий лаҳжаларда сўз охиридаги [ŋ] босқичма-босқич оддий [н] га айланиб кетиш мойиллигига эга (масалан, оғзаки нутқда “кеелинг” сўзи “келин”, “ўнг” сўзи “ўн” тарзида талаффуз қилиниши). Ўз вақтида алифбо ислоҳоти устида ишлаган айрим тилшунослар бу товуш вақт ўтиши билан тилдан бутунлай сиқиб чиқарилади деган янглиш гипотезага таяниб, унга алоҳида ҳарф ажратишни ортиқча деб ҳисоблашган.

Учинчи ва энг асосий омиллардан бири – рус тили ва халқаро муносабатлар орқали тилимизга кириб келган ўзлашма сўзлар факторидир. Совет даврида ва кейинчалик оммалашган ангар, кенгуру, митинг, маркетинг, кастинг, авангард, танго, манго, конгресс, рейтинг, бинго, шланг, пингвин, Сингапур, ринг, бумеранг, лингвистика, штанга каби юзлаб сўзларда н ва г ҳарфлари ёнма-ён келиб, алоҳида-алоҳида /н+г/ тарзида талаффуз қилинади. Ўша давр алифбо тузувчиларида агар алоҳида ñ ёки ŋ ҳарфи киритилса, ўзбекча [ŋ] (сингил, янги, денгиз, мангу, чанг, манглай) билан халқаро сўзлардаги /н+г/ ўртасида имло чалкашлиги ортади деган хавотир устун келган.

Бироқ ўша даврдаги эҳтиёткорлик бугунги рақамли жамиятда акс таъсир кўрсатмоқда. Ёзувда бир хил кўринган нг бирикмаси матнларда икки хил фонетик ҳодисани ифодалаб, нафақат ўқувчилар учун талаффузда чалкашлик туғдирмоқда, балки замонавий сунъий интеллект технологиялари олдига ҳам ғов бўлмоқда.

Кечаги техник чекловлар сабаб қабул қилинган вақтинчалик ечим бугунги рақамли технологиялар даврида миллий ёзувимиз тараққиётига тўсқинлик қилмаслиги керак. Лотин алифбосини такомиллаштириш борасидаги баҳсларда бу ўтмиш сарқитидан воз кечиб, [ŋ] товуши учун алоҳида ҳарф (масалан, ñ ёки ŋ) жорий этиш масаласи – оддий тилшунослик инжиқлиги эмас, миллий ёзув маданияти ва келажак авлод олдидаги кечиктириб бўлмайдиган масъулиятдир. Ёзувимизни мантиқий мукаммалликка келтириш орқали она тилимизнинг фонетик тозалигини тиклаймиз ва рақамли маконда ўзбек тили учун мустаҳкам пойдевор яратамиз.

Ҳар бир миллат алифбоси – жамиятнинг интеллектуал пойдевори ҳамда рақамли асрдаги тараққиёт тезлигини белгиловчи стратегик восита. Ўзбек тилининг энг ўзига хос ва нозик товушларидан бири бўлмиш бурун [ŋ] нинг алифбода алоҳида ҳарфсиз, икки белгили бирикма шаклида қолиб кетгани бугунги амалий ҳаётимиз ва технологик ривожланишимиз олдида жиддий муаммоларни келтириб чиқармоқда. Бу ҳолат – совет даврида рус графикаси стандартларига мослашиш интилиши, араб-форс ёзувидаги анъанавий инерция ҳамда ўтган аср охиридаги техник чекловларнинг маҳсулидир. Ўз даврида тежамкор ва тезкор чора сифатида қабул қилинган бу ечим бугунги кунда икки асосий йўналишда жиддий тўсиқларни келтириб чиқармоқда:

• Биринчидан, нутқ маданияти ва саводхонликда узлуксиз чалкашликларни юзага келтирмоқда;
• Иккинчидан ва энг хавфлиси – рақамли технологиялар ҳамда сунъий интеллект давридаги алгоритмик ва техник мураккабликлардир.

Хуллас, ўзбек алифбосида [ŋ] учун алоҳида ҳарфнинг йўқлиги – ўтмиш сиёсий стандартлари ва техник чекловларнинг меросидир. Бугунги лотин алифбосини ислоҳ қилиш жараёнида бу бирикмани алоҳида ҳарф (масалан, ñ) билан алмаштириш ёзув тизимини замонавий ахборот технологияларига мослаштиришнинг энг долзарб вазифасидир. Кечаги куннинг шартли чекловлари бугунги рақамли келажагимизга ғов бўлмаслиги керак. Ёзувимизни мантиқий мукаммалликка келтириш орқали она тилимизнинг фонетик софлигини сақлаб қоламиз ва келажак авлод учун мукаммал интеллектуал пойдевор яратамиз.

Бахтиёр МЕНГЛИЕВ,

ТАФУ тадқиқотчи-профессори,

филология фанлари доктори