Тарих фани шахсият феноменини тадқиқ этишда, асосан, шахснинг отаси мансуб бўлган сулолавий чизиққа эътибор қаратади. Бироқ буюк давлат арбоблари, ҳукмдорлар ва мутафаккирларнинг генофонди, тарбияси ҳамда ижтимоий-сиёсий легитимлиги кўп ҳолларда уларнинг она аждодлари салоҳияти билан ҳам белгиланади. Ана шундай шахслардан бири Заҳириддин Муҳаммад Бобур (1483–1530)дир. У буюк Бобурийлар салтанатининг асосчиси, йирик давлат арбоби ва саркарда, жаҳон адабиёти ва илм-фани хазинасини ўзининг қимматли “Бобурнома” асари билан бойитган буюк мутафаккирдир.

Тарихшуносликда Бобурнинг ота шажараси, яъни Темурийлар сулоласига мансублиги ва Амир Темурнинг учинчи ўғли Мироншоҳ Мирзо авлоди эканлиги батафсил тадқиқ этилган. Бироқ унинг шахсияти, ҳарбий тактикаси, тадбиркорлиги ва инсонпарвар дунёқарашининг шаклланишида она аждодларининг – Чингизхон авлодига мансуб Чиғатой улуси хонларининг роли ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Бобурнинг она томондан аждодлари Мовароуннаҳр ва Мўғулистоннинг этносиёсий майдонида бир неча асрлар давомида ҳукмронлик қилган сиёсий элита вакиллари эди. Қуйида Бобурнинг она аждодлари шажараси, уларнинг Мовароуннаҳр ва Мўғулистон тарихидаги ўрни, она томондан бобоси Юнусхон ва бувиси Эсон Давлат бегимнинг унинг ҳаётидаги муҳим роли, шунингдек, бу мероснинг Бобур шахсиятига кўрсатган таъсири ёзма манбалар, хусусан, “Бобурнома” ва Мирзо Муҳаммад Ҳайдарнинг “Тарихи Рашидий” асарлари асосида таҳлил қилинади.

Маълумки, Шарқий ва Марказий Осиёнинг сиёсий-ҳуқуқий анъаналарига кўра, Чингизхон авлодидан бўлган шахсларгина энг олий сиёсий унвон – “хон” унвонига даъвогарлик қила олган. Темурийлар эса қанчалик қудратли бўлмасин, “амир” ёки “мирзо” унвонлари билан чекланиб, ўз ҳокимиятларини қонунийлаштириш учун тахтга Чингизий хонларни, жумладан, Суюрғатмишхон ва Маҳмуд Султонхонни ўтқазишга мажбур бўлганлар.

Заҳириддин Муҳаммад Бобур эса онаси Қутлуғ Нигор хоним орқали ана шу Чингизий-Чиғатой сулолавий меросига ворис бўлган эди. Унинг она томондан шажаравий кетма-кетлиги қуйидагича:

Чингизхон – умумимперия асосчиси, кўчманчи кўп қабилали империяни бирлаштирган буюк қоон;

Чиғатойхон – Чингизхоннинг иккинчи ўғли, отасидан Мовароуннаҳр, Еттисув ва Тарим ҳавзасини қамраб олган улкан ҳудудларни мерос қилиб олган асосчи хон;

Мутекин – Чиғатойхоннинг севикли ўғли бўлиб, у Бомиян қамалида ёш вақтида ҳалок бўлган. Бироқ унинг авлодлари Чиғатой улусининг кейинги аксарият хонларини ташкил этади;

Есун Дува – Мутекиннинг ўғли, Ғарбий юришларда фаол иштирок этган жанговар шаҳзода. 1251 йилги Мунка қоонга қарши уюштирилган фитнада кўплаб Чиғатой ва Ўқтой шаҳзодалари билан бирга айбланиб, қатл этилган;

Бароқхон – Чиғатой улусининг мустақиллиги ва қудратини тиклаган, Хубилайхон ва Элхонийлар билан шиддатли урушлар олиб борган йирик ислоҳотчи хон. У 1266–1271-йилларда Чиғатой улусини бошқарган;

Дувахон – улус тарихидаги энг қудратли ҳукмдорлардан бири, давлатнинг маъмурий ва иқтисодий барқарорлигини таъминлаган, Қайду вафотидан сўнг бутун Марказий Осиё геосиёсатини бошқарган ҳукмдор (1277–1307). Унинг ҳокимиятининг сўнгги йилларида (1306) улус тўла мустақилликка эришади;

Эмил Хўжа – Дувахоннинг мазкур давр сиёсий жараёнларида тилга олинмаган ўғли. Шарафиддин Али Яздийнинг “Зафарнома” асари ва муаллифи номаълум “Муизз ал-ансоб”да Дуванинг кўп сонли ўғиллари қаторида Эмил Хожа номи эслатилиб, у Туғлуқ Темурнинг отаси экани айтилган. Унинг бу давр сиёсий жараёнларида тилга олинмагинга сабаб, Эмил Хўжа отаси Дувахон вафот этганда, жуда ёш бўлган;

Туғлуқ Темурхон – ХIV аср ўрталарида Чиғатой улуси парчаланганда унинг шарқий қисмида мустақил Мўғулистон давлатига асос солган қудратли ҳукмдор. У Мовароуннаҳрга икки марта юриш қилиб, ёш Амир Темурни ўз хизматига қабул қилган эди;

Хизр Хожахон – Туғлуқ Темурхоннинг ўғли, Амир Темур билан мураккаб дипломатик алоқалар олиб борган ва қизини унга турмушга берган Мўғулистон хони;

Муҳаммадхон – Мўғулистонда ислом динининг янада мустаҳкамланишини, қонун устуворлигини таъминлаган ҳукмдор;

Шералихон – сиёсий низолар даврида хонлик нуфузини сақлашга ҳаракат қилган шахс;

Вайсхон (Султон Вайсхон) – Сирдарё ва Еттисув бўйларида кўчманчи қабилаларни бирлаштириш йўлида ҳалок бўлган хон;

Юнусхон – Бобурнинг она томондан бобоси, Шероз шаҳрида 12 йил таҳсил олган, ўз даврининг энг маърифатли ва маданиятли Чингизийлари етакчиси;

Қутлуғ Нигор хоним – Юнусхоннинг ўртанча қизи, юксак маърифатли, ўқимишли малика, Умаршайх мирзонинг вафодор аёли ва Бобурнинг онаси.

Бобурнинг она аждодлари шажаравий силсиласини батафсил ёритиш учун улар ҳукмронлик қилган Чиғатой улуси ва кейинчалик ундан ажралиб чиққан Мўғулистон давлатининг этносиёсий тарихини таҳлил қилиш лозим. Чингизхон империяни ўғиллари ўртасида тақсимлаганда, Чиғатой улусига марказий дарёлар оралиғи – Мовароуннаҳр ва унга туташ даштлар берилади. Дастлабки ўн йилликларда бу улус олий қоонлик – Қорақурум назорати остида бўлган бўлса, Бароқхоннинг ўғли Дувахон ҳокимиятининг сўнгги йилларига келиб, у тўла мустақил давлатга айланади. Дувахон Мовароуннаҳр шаҳарлари, хусусан, Бухоро, Самарқанд, Андижонда пул ва иқтисодий ислоҳотларни ўтказади, кўчманчи табақаларнинг шаҳар аҳолисини талашини тақиқлайди. Унинг даврида Чиғатой мўғуллари маҳаллий туркий аҳоли ва ўтроқ мусулмон маданияти билан биринчи марта уйғунлашув босқичига қадам қўяди.

ХIV асрнинг 40-йилларида Чиғатой улуси ички ижтимоий-хўжалик қарама-қаршиликлари сабабли икки қисмга бўлиниб кетади. Булар, ғарбий қисм – Мовароуннаҳр ва шарқий қисм Еттисув ва Қошғар. Мовароуннаҳрда ўтроқ ҳаёт, ислом ва шаҳар маданияти устун бўлиб, кейинчалик бу заминда қудратли Амир Темур салтанати ташкил топди. Шарқий қисм тарихий манбаларда Мўғулистон деб аталади. Мўғулистон аҳолиси ўзларининг қабилавий-чорвачилик қадриятларини қатъий сақлаб қолган, жанговар халқ эди. Бобурнинг она томондан бобоси бўлган Туғлуқ Темурхон (1329–1363) Мўғулистон тахтига ўтиргач, бутун шарқий Чиғатой улуси қабилаларини ягона байроқ остида бирлаштиради. У давлат дини сифатида исломни расман қабул қилади, бу эса дашт кўчманчиларининг маънавий-психологик қиёфасини тубдан ўзгартириб юборади. Туғлуқ Темурхон Мовароуннаҳрда бошланган ўзаро ички низолардан унумли фойдаланиб, 1360 ва 1361-йилларда бу ерга муваффақиятли ҳарбий юришлар уюштиради. Ёш Темурбек айнан мана шу Туғлуқ Темурхоннинг ҳузурига келиб, унинг ишончини қозонган ва Кеш вилояти доруғалигини қонуний қўлга киритган эди.

Бобурнинг шахсиятида саркардалик, адиблик, шоирлик ва олимлик салоҳиятининг юксаклиги унинг она томондан бобоси – Мўғулистон хони Юнусхон (1416–1487) шахсияти билан бевосита боғлиқ. Юнусхон ёшлик йилларида Мўғулистонда тахт учун бошланган ўзаро қонли урушлар ва фитналар сабабли Мовароуннаҳрга, улуғ темурий олим Мирзо Улуғбек ёнига қочиб келади. Мирзо Улуғбек ёш Чингизий шаҳзодадаги ўткир зеҳн ва салоҳиятни кўриб, уни отаси, буюк ҳукмдор Шоҳруҳ мирзо саройи Хуросонга юборади. Шоҳруҳ мирзо уни ўша давр ислом оламининг энг йирик илмий ва маданий маркази ҳисобланган Шероз шаҳрига ўқиш ва тарбия олиш учун жўнатади. Юнусхон Шерозда узлуксиз 12 йил давомида ўз даврининг энг буюк мутафаккири, алломаси, машҳур “Зафарнома” асарининг муаллифи Шарафиддин Али Яздий қўлида таҳсил олади. Бу узоқ йиллик илмий тайёргарлик жараёнида араб ва форс тилларини илмий-бадиий даражада мукаммал ўрганади; ислом фалсафаси, калом илми, мантиқ, тиббиёт ва астрономияни чуқур ўзлаштиради; шарқ мусиқашунослиги, мақомлар ва турли чолғу асбоблари, хусусан, танбур, чанг чалиш сирларини мукаммал эгаллади; нафис настаълиқ хатида беназир ижод қилувчи мирий хаттот даражасига кўтарилди.

1456 йилда темурий ҳукмдор Абу Саид мирзо (Бобурнинг ота томондан бобоси) Мўғулистондаги ички вазиятни назорат қилиш ва ўз чегаралари хавфсизлигини таъминлаш мақсадида Юнусхонни чақиртириб, унга қўшин беради ва Мўғулистон тахтига хон қилиб жўнатади. Бироқ узоқ йиллар шаҳар маданиятида, ипак кийимлар ва илмий суҳбатларда вояга етган “Шаҳрий” хонни Мўғулистоннинг қум ва дашт бағридаги кўчманчи, жанговар қабилалари дастлаб қабул қилишни хоҳламадилар. Улар Юнусхонни камситиб, унга нисбатан “у бизнинг анъанавий дашт қонунларимизни (“Яса”ни) унутган, шаҳар маданиятига сингиб кетган олим” деган айбловларни қўядилар. Юнусхоннинг юксак дипломатик иқтидори, сабр-тоқати ва ҳарбий стратегияси билан барча исёнкор қабилаларни бўйсундиришга муваффақ бўлди. У дашт аҳли ўртасида маданиятни, китобхонликни, исломий ҳалолликни тарғиб қилади. У ўз қароргоҳини дашт ўртасида қурмай, Сирдарё бўйидаги Хўжанд ва Тошкент воҳаларига яқинлаштириб, анъанавий Мўғулистон пойдеворини ўтроқлашувга буради ва 74 йил умр кўриб, 1487 йилда касалликдан вафот этади. Кейинчалик, унинг ўғли Султон Аҳмадхон (Олачахон) отаси шарафига Тошкентда Юнусхон мақбарасини барпо қилади.

Муаллиф “Бобурнома”да бобоси Юнусхоннинг маданий қиёфасини ғурур ва эҳтиром билан шундай тасвирлайди: “Юнусхонки, менинг она томондан бобом бўлур, Чиғатойхон наслидандир... Ул аср хонлари ичида унингдек маърифатли ва маданиятли киши йўқ эди. Форсий шеър айтур эди, мусиқашуносликда беназир эрди, настаълиқ хатини хуш ёзур эди... Кўчманчи миллат ичида унингдек шаҳрий (шаҳар маданиятига эга) инсон кам топилур эрди”. Юнусхон ўзининг қизларини нуфузли темурий шаҳзодаларга (жумладан, Фарғона ҳукмдори Умаршайх мирзога) турмушга бериш орқали Темурийларнинг ўтроқ салоҳияти билан Чиғатой хонларининг ҳарбий-легитим нуфузини узвий боғлайди. Қутлуғ Нигор хонимнинг опаси, Бобурнинг холаси Меҳр Нигор хоним ҳам Темурий шаҳзодалардан Султон Маҳмуд мирзога узатилган бўлиб, у ўзининг бой тажрибаси ва қариндошлик алоқалари билан Бобурнинг жипслашув йилларида катта дипломатик ёрдам кўрсатган малика ҳисобланади. Бобурнинг кичик холаси, Хуб Нигор хоним Мўғулистондаги йирик қабила – дуғлотларнинг машҳур амирларидан Муҳаммад Ҳусайн дуғлотга турмушга берилган бўлиб, бу никоҳдан “Тарихи Рашидий” асари муалифи Мирзо Муҳаммад Ҳайдар туғилган эди.

Бобур 12 ёшида Фарғона тахтига ўтирган энг оғир, мураккаб, хиёнат ва сарой фитналарига тўла даврда унинг ёнида тоғдек мустаҳкам туриб, унга давлатчилик сирларини ўргатган буюк сиймо – унинг она томондан бувиси, Юнусхоннинг оқила ва жасоратли аёли Эсон Давлат бегим (вафоти 1505 йил) эди. Эсон Давлат бегим даштлик мўғул қабилаларининг энг қудратли ва нуфузли қабилаларидан бири бўлган кунчи (кунжи) амирлари оиласидан чиққан эди. У табиатан жуда иродали, сиёсий найранларни олдиндан кўра биладиган, ўз қарорларида қатъий ва қаттиққўл тадбиркор бўлган. Унинг узоқни кўрувчи тадбирлари ортидан Бобур бир неча бор муқаррар ҳалокатлардан қутулиб қолади. Жумладан, Ҳасан Ёқуб билан боғлиқ фитнадан. Маълумки, 1494 йилда Бобурнинг отаси Умаршайх мирзо Ахсида кабутархонадан қулаб кутилмаганда фожиали вафот этгач, Андижон тахти ва 12 ёшли валиаҳд хавф остида қолди. Саройнинг энг йирик ва нуфузли амирларидан бири – Ҳасан Ёқуб ёш Бобурни қўғирчоқ ҳукмдор қилиб, амалда ҳокимиятни ўз қўлига олмоқчи, кейинчалик эса уни тахтдан ағдариб, ўрнига укаси Жаҳонгир мирзони ўтқазмоқчи бўлади. Эсон Давлат бегим ўзининг шахсий айғоқчилар тўплаган ахбороти орқали мазкур фитнани фош этади. У ёш Бобурни ваҳимага тушишдан асраб, саройдаги садоқатли беклар ва барлос навкарларини махфий сафарбар қилади. Бир кечанинг ичида Ҳасан Ёқуб ва унинг тарафдорлари Андижон арки ичида қуршовга олиниб, зарарсизлантирилади ва мамлакатдан бадарға қилинади. Бу ёш Бобурнинг тахтда қолишини таъминлаган биринчи йирик ғалаба эди.

Бобур “Бобурнома” асарида бувисининг ақл-заковати, иродаси ва унинг тақдирдаги роли ҳақида тўхталиб, унга жаҳон тарихшунослигидаги энг олий аёл сиймоси сифатида шундай баҳо беради: “Менинг дастлабки ҳукмдорлик йилларимда Эсон Давлат бегимнинг хизмати беқиёсдир. Камол ақл ва тадбир эгаси эди. Кўп ишларни унинг маслаҳати билан қилур эдим. Унинг тадбири ва жасорати туфайли кўп балолардан омон қолдим, тахтимни сақлаб қолдим”. Эсон Давлат бегим Бобурнинг энг оғир мағлубиятлари даврида – Самарқанд ва Андижон қўлдан кетиб, Бобур кам сонли навкарлар билан тоғларда, совуқда саргардон бўлиб юрган пайтларда ҳам унинг ёнида бўлади. У мўғул қабилаларининг энг ишончли отлиқ бўлинмаларини Бобурга ёрдамга жалб этиб, унинг қўшинини мунтазам қайта тиклаб туради.

Онаси Қутлуғ Нигор хоним ва тоғалари Маҳмуд Султон ва Аҳмад Султон Бобурнинг Марказий Осиёдаги этносиёсий курашлар қуршовидан чиқиб, халқаро миқёсдаги ҳукмдор даражасига кўтарилишида маълум рол ўйнайдилар. Хусусан, Қутлуғ Нигор хоним отаси Юнусхондан ўтган юксак илмий-адабий фазилатларга эга эди. У адабиётни, шеъриятни чуқур тушунар, давлат бошқаруви ва дипломатия қонуниятларидан хабардор эди. Оила бошига тушган энг оғир йилларда ҳам у фарзандининг тарбиясини, унинг адабий саводхонлигини тўхтатмасдан давом эттиради. Бобурнинг туркий (чиғатой) тил ва грамматикасини мукаммал билиши, нафис шеърий услубини шакллантиришида онасининг ўрни беқиёсдир. Шунингдек, Қутлуғ Нигор хоним Бобур билан бирга тоғ-тошлардаги қийинчиликларни, очлик ва саргардонликларни бирга босиб ўтади ва 1505 йилда Қобул шаҳрида вафот этади.

Юнусхон вафот этгач, Мўғулистон тахти ва Сирдарё бўйи вилоятлари Бобурнинг икки тоғаси ўртасида тақсимланади. Султон Маҳмудхон (Кичик хон)га Тошкент, Сирдарё ва Шоҳрухия вилоятлари берилиб, у мазкур ҳудудларнинг ҳукмдорига айланади. Улуғ хон деб юритилувчи Султон Аҳмадхон (Олачахон) эса Еттисув ва Шарқий Мўғулистон даштлари етакчиси бўлиб қолади. Бобур Фарғона ва Самарқанд учун курашларда мағлуб бўлиб, чорасиз қолган йилларида (1501–1502 йиллар) Тошкентга, тоғаси Султон Маҳмудхон ҳузурига паноҳ излаб келади. “Бобурнома”да Бобурнинг Тошкентдаги камбағаллик, чорасизлик ва руҳий тушкунлик даврлари жуда ҳаётий тасвирланган.

Тоғалари ёш жиянининг ҳарбий салоҳиятидан ўзларининг Дашти Қипчоқдан келаётган қудратли душман – Муҳаммад Шайбонийхонга қарши курашда фойдаланишга ҳаракат қиладилар. Бироқ 1503 йилда содир бўлган машҳур Ахсикент жангида Шайбонийхон ўзининг тўлғама ҳарбий тактикаси билан бирлашган Темурий-Чингизий (Бобур ва унинг мўғул тоғалари) қўшинини тор-мор этади. Бобурнинг ҳар икки тоғаси Шайбонийхон томонидан асир олиниб, кейинроқ қатл этилади. Мазкур фожиали мағлубият Бобурнинг она томондан бўлган ҳарбий ва сиёсий базаси – Мўғулистон кўмагини йўққа чиқаради. Аммо айнан мана шу тарихий босқич Бобур тақдирида буюк бурилиш нуқтаси ҳам бўлади: у Мовароуннаҳр ичидаги самарасиз курашдан чиқиб, жанубга – Қобулга, сўнгра эса Ҳиндистонга қараб юриш қилиш стратегиясини қабул қилади.

Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг характери ва ҳарбий санъатида унинг Чиғатой-мўғул аждодларига хос бўлган хусусиятлар ёрқин намоён бўлган. У фаолияти давомида Темурийларга хос бўлган оғир, мудофаа истеҳкомларига таянувчи уруш услуби билангина чекланмайди. У ўз онаси ва тоғалари муҳитидан Чиғатой кўчманчиларининг энг илғор ҳарбий хусусиятларини ҳам ўрганади. Жумладан, қўшинни қисқа фурсатда узоқ масофаларга чарчатмай кўчириш сирлари, от устида кетаётганда ҳам душманга аниқ камон ўқ узиш маҳорати, Чингизхон давридан буён қўлланилиб келинаётган, душманни алдаб орқага чекиниш ва пистирмада қамраш кабилар. Айнан мана шу Чиғатойча дашт ҳарбий тактикаларини Темурийларнинг маърифатли интизоми ва Ҳиндистонда биринчи марта қўлланилган ўтсочар қуроллар (туп-тўфанг) ҳамда арабча “Араба” тактикаси билан бирлаштирганлиги сабабли Бобур 1526 йилда Панипат жангида ва 1527 йилда Ханва жангида ўзидан бир неча баробар кўп бўлган қўшинни тор-мор этади ва Буюк Бобурийлар салтанатини барпо этади.

Онаси томондан Чингизий қонига мансублиги Бобурга ҳар қандай оғир шароитда ҳам тушкунликка тушмай, ўзини Евросиёнинг тахтларига қонуний ҳақли бўлган қудратли ҳукмдор деб ҳисоблашига руҳий жиҳатдан замин яратади. Шу билан бирга, бобоси Юнусхон кўрган Шероз маданий муҳитидаги тарбия унинг табиатига юксак инсонпарварлик, бағрикенглик, санъат ва табиат гўзалликларидан завқланиш хислатларини сингдиради. У ўзи босиб олган ўлкалардаги ранг-баранг халқлар, тиллар ва динлар вакилларига нисбатан ҳеч қачон шафқатсиз ёндашмайди, аксинча уларнинг маданиятларини бирлаштирувчи восита вазифасини бажаради.

Хуллас, Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг ота аждодлари каби она аждодлари шажараси ва уларнинг тарихий сулолавий тармоғини тадқиқ этиш муҳим аҳамиятга эга. Манбалар тили билан айтганда, Бобур “Карим ут-тарафайн” – ҳар икки томонлама олийнасаб шахс бўлиб, Марказий Осиё тарихидаги энг йирик икки сулолавий генофонд – Темурийларнинг ўтроқ, мукаммал, маъмурий-маданий салоҳияти билан Чингизийларнинг шиддатли, легитим, ҳарбий-стратегик қудратининг олий ва бетакрор уйғунлиги эди. У бобоси Юнусхон орқали буюк аллома Шарафиддин Али Яздий ва Шероз илмий мактабининг маърифий меросхўрига айланди.

Севинч УЛАШОВА,

тарих фанлари доктори, доцент