Евросиё эл-улуслари ўтмишида чуқур из қолдирган бўлса-да, довруғини буткул йўқотган оз сонли элатлардан бири “хун”лардир. Милоддан олдинги III–II юзйилликлардан бошлаб хитой йилномаларида “Ҳсиунг-ну” кўринишида тилга олиниб, милоднинг илк юзйилликларида лотинча ёзма манбаларда “Ҳун”, “Ун”, III–IV юзйилликларга тегишли суғдча битикларда эса “Хун” ўлароқ эслатилган ушбу элат бугунги туркий элларнинг илк ота-боболаридан бири саналади. Деярли минг йил давомида Евросиё кенгликларида етакчилик қилган хунлар тилидан бир неча юзлаб сўз ва атамалар етиб келган бўлса-да, улар бўйича кенг қамровли изланишлар олиб борилмаган. Айниқса, ўзбек тилида хун тилини танитувчи ишлар кўнгилдагидай эмас.

Бундан 1,5–2 минг йилча илгари турк эл-улусларига бешик бўлган бугунги Мўғулистон ерларидаги кенг далаларда яшаган кўплаб элат ва уруғларнинг бирлашувидан туғилган бу улуғ кўчманчи элат “Хан-шу” (“Хан сулоласи ўтмиши”), “Ши-жи” (“Ўтмишдан эсдаликлар”) каби хитойча ёзма манбалардан англашилишича, милоддан олдинги 209 йилда хунлар етакчиси Тоуман Шаню (Туман Ябғу)нинг ўғли Маодун Шаню (Баҳодур Ябғу) бошчилигида, унинг қатъий бошқаруви остида Олтой–Кунгай Сибир–Ўрхун яйловларини бирлаштирган йирик кучга айланди. Ушбу хунлар ўз бошқарувининг энг юқори чўққисига чиққан кезларида Хитойнинг юқорисидаги Ордос ўлкаси (бугунги Ички Мўғулистон), Манжуриянинг кунботари билан Олтойдаги турк элларигача чўзилган кенг ерларга қарийб 500 йилча эгалик қилиб, ўнлаб йирик кўчманчи элатларни ўз қўл остида бирлаштирди.

Кунботарга юриш чоғида Еттисув–Кунботар Олтой оралиғидаги Юечжиларни, уларнинг кунботарида – Тяншан (Тангритоғ) этакларидаги Усун уюшмаларини бўйин эгдиргач, Шарқий Туркистондаги ўтроқ бошқарувлар Хун ябғусига қарам бўлди. Еттисув теграларидаги ерлар, Амударё–Сирдарё оралиғидаги ҳудудлар, айниқса, Сирдарёнинг юқори оқимидаги Фарғона–Довон, ўрта оқимидаги Қанғ, Зарафшон–Қашқадарё қирғоқларидаги Суғд ўлкаси Хун бошқарувини тан олди. Хунлар босимига чидай олмаган Юечжи бошқарувчилари янги юрт излаб кунботарга кўчиб, Амударёнинг юқори оқимидаги Бақтрияни қўлга киритди ва бу ерда Юечжи–Тўхор эли, кейинроқ эса Кушонлар атамаси остида танилди. Шу йўсинда Хун эли ёлғиз Кунчиқар Осиё эмас, балки бутун Евросиёнинг ер-сиёсий кўринишини ўзгартирди.

Милоддан бурунги II–I юзйилликларда Хитойдаги Хан эли билан узоқ чўзилган урушлардан сўнг, орадан кўп ўтмай, 53 йилда Хун бошлиғи Хуҳане хитойликларга бўйсунди. Орадан 5 йилча ўтиб, 48 йилда эса Хун бошқаруви иккига – Шимолий (Олтой–Кунгай Сибир–Ўрхун) ва Кунгай (Жанубий) бўлакка бўлинди. Кунгай Хунлари Хан юрти ерлари ичида, Ордос теграсида ўрнашиб, юз йилликлар ўтгач, хитойликларга сингиб кетди. Хитойлаша бошлаган ушбу қатламдан 304 йилда Лиу Юан бошчилигида Хан-Чжао элати, сўнгра Жие (Қир) уруғидан бўлган Ши Ле бошчилигида Чжао элати юзага келди. Ушбу элатлар тилидан бир неча ўнлаб сўз ва атамалар етиб келган бўлиб, қуйида тўхталиб ўтиладиган хунча сўзларнинг бир бўлаги ўша кезлар билан боғлиқ.

Хун эли тарқалиб, кўпчилиги кунботарга – Шарқий Европага, сезиларли бир бўлаги эса Гансу ўлкаси – Шарқий Туркистон орқали кунгай – жанубдан кунботарга, 500 йилча илгари Юечжи – Тўхорлар бориб ерлашган Амударёнинг юқори оқимига йўл олдилар. Хунларнинг бу кўчишига туртки бўлган қардош эл – Ҳсиен-пи (Сянби = Сарби “Сабир / Сувор”) элатлар бирлашмаси Олтой билан Ордос ўлкаларида етакчи кучга айланди. Ушбу кўчманчи уюшма ичидан ажралиб чиққан Тъопа (Табғач) элат 386–534-йиллар оралиғида  Шимолий Хитойда бошқарувда бўлган Шимолий Вей улуси қуриб, “Тоба” (Тўба) деган янги ном пайдо бўлди.

Ўрхун битикларида ёзилган “Табғач” элати тилига тегишли сўзлар шуни кўрсатадики,  Сянби – Суворлар, уларнинг бир тармоғи бўлмиш Тоба – Табғачлар тили, ҳеч бўлмаганда, уларнинг бир бўлаги турк тилида сўзлашганлар. Хун, Ўғур, Ўн-Ўғур, Авар, Сувар, Булғор каби этник атамалар остида кунботарга – Қора денгиз бўйлари, Шарқий Европага кўчган эл-улусларнинг бир бўлаги, айниқса, Сувор ва Булғорлар Волга бўйида ўрнашди. Кейинчалик чувашларнинг туб-боболари саналган Булғорлар Ўрдос теграсидаги турк эллари билан яқин қариндош эдилар.  Дунай бўйига кўчиб борган Булғорлар билан Панонниягача етиб борган Аттила Ҳунлари Олтой теграларидаги Хун элатининг издошлари эдилар.

Хунлар ва уларнинг тармоқ эллари тилига тегишли сўзларга тўхталишдан олдин бугунги изланувчилар орасида кенг тарқалган ёндашувлардан бирини келтириб ўтсак. Хунларни турк эмас, Сибирнинг эски элатларидан бири бўлган кет (палеосибирлик)лар билан тенглаштирган айрим тилчилар хитой йилномаларида учрайдиган ўнлаб сўзларни бошқа илдизлардан қидиришади. Бироқ улар Сибирнинг тайга ўрмонларида, совуқ ўлкаларида яшаб, буғучилик ва балиқчилик билан тирикчилик қилган, кенг кўламли кўчишларга унчалик аралашмаган эски палеосибирликларнинг қандай қилиб бирданига Ўрдос ўлкасига, Хитойнинг ичкариларига кириб борганликларини, Гансу, Шарқий Туркистон, Еттисув, Амударё – Сирдарё оралиғи, Волга – Уралбўйи, Қора денгиз шимоли, Шарқий Европани қайси кучларига таяниб бошқарганини тушунтириб беролмайдилар.

Қолаверса, хунлар турк эканига қарши чиқувчилар нега хитойликлар турк эл-улусларининг илк ота-боболари бўлмиш “Ди”, “Динглинг”, “Теле”, “Гянгун” (Қурғиз), “Гаоче”(Уйғур) тилларининг бир-бирига яқин тилларда сўзлашишлари тўғрисидаги маълумотлардан кўз юмишади. Шунингдек, улар эски чоғларда хунларни, илк ўрта асрларда Ашина туркларини яқиндан таниган суғдлар нега ҳар иккала элатни “Хун” атамаси остида тилга олганликларига ҳам тўхталишмайди?!

Бизнингча бу каби ечимини топмай келаётган чигалликларнинг бир неча сабаблари бор: 1) Хун тили бўйича ўзимиздан етук изланувчилар етишиб чиқмаган; 2) Тилчилар тарихда бўлиб ўтган воқеликларни етарлича тушуниб етишмаган; 3) турли тиллардаги билгилар ўзаро солиштирилмаган; 4) хунларнинг турк эканинин атайлаб яширишади.

Хунлардай йирик элатнинг ўз тилида ёзган бирор битиги бугунгача аниқланмагани боис, бундай чигалликлар ечимсиз қолмоқда. Ўз чоғида Хитой–Хан элини титратган бу элатнинг тили уларга кучли ёв бўлган хитойлик йилномачилар қолдирган иероглифлар ичига “қамалиб” қолган. Энг ачинарлиси шундаки, биз ўз довруғини йўқотган элнинг сўзларини бутунлай бошқа тузилишга эга тил орқали тиклашга уринмоқдамиз.

Бугунги кунда хун тили бўйича бир-бирига зид ўндан ортиқ қараш кенг ёйилган. Улар орасида “Туркий қараш” энг кўп қўлловчига эга [Доерфер 1973]. Тилчилар қўлида хун тилини тиклаш учун хитой йилномаларидан ажратиб олинган 190 тага яқин сўз ҳамда милоднинг 329 йилига тегишли, атиги 10 белгидан иборат битта хунча тўртлик мавжуд [Пуллейбланк 1962].

Жумбоқнинг туб ўзаги эса хитой иероглиф тизимининг тузилишига бориб тақалади. Эски хитой ёзуви кўчманчи элатлар тилига тегишли /l/–/r/, /ö/–/ü/ каби керакли товушларни айириб олишга йўл бермайди, уларни бир-бирига қориштириб юборади. Шунинг учун йилномалардаги белгилар турли изланувчилар томонидан бутунлай бошқача ўқилиб, турлича талқин қилинган.

Ушбу тил жумбоғини ечиш, иероглифлар ортига яширинган ўзакларни аниқлаш учун бугунги тилшуносликда икки йирик оқим юзага келган. Улардан бири – россиялик таниқли тил билимчи Анна Дйбо бўлиб, у эски хитой тилининг энг қаттиқ товушлар (Старостин оқими) негизида сўзларнинг товуш кўринишини қайта тиклашга интилади. Дйбо хун сўзларини қаттиқ товуш қолиплари негизида қатламларга ажратади ва унда турк, эски эронча, мўғулча, тўхор излар ҳам борлигини кўрсатади. Шу билан бирга у  Пуллейбланк илгари сурган “Хунну = Енисей тили” қарашига қаттиқ ишончсизлик билан қарайди.

Иккинчиси – таниқли туркий тилшунос Талат Текин қарашидир. У хун тилини бевосита қадимги туркий ва чуваш тилларидаги ички ўзак сўзларни қиёслаш йўли билан ўрганади. Текин ўзидан олдинги Ширатори, Рамстедт, Базин, Габаин, Боодберг, Доерфер сингари олимларнинг ўқишларини бирма-бир кўриб чиқиб, янгича ўқишни илгари суради. Ўз тадқиқотларини кучайтириш мақсадида Тъопа (Тоба) атамаларини ҳам кўриб чиқади.

Ҳар иккала етук тилчи – Текин ва Дйбонинг қарашларидаги яқинлик шундаки, улар бир-биридан мустақил, бутунлай бошқа йўлдан бориб, деярли бир хил хулосага келадилар: хун тилининг сўз бойлигида кучли ва кўз юмиб бўлмайдиган даражада туркий қатлам мавжуд. Изланувчилар бутун хун тилини “туб туркий тил” деб аташдан тийилишса-да, унинг таянч сўз бойлиги туркий ўзакка эгалигини таъкидлайдилар.

Қуйида биз ушбу изланувчиларнинг қарашларига таянган ҳолда хун тилининг энг ишончли 10 та сўз кўрсаткичини, шунингдек, 329 йилга оид хунча тўртликни кўриб чиқамиз. Унда мазкур сўзларнинг бугунги туркий тилларда, айниқса, ўзбек тилида сақланиб қолган шаклларига ҳам тўхталамиз.

1. tängri – “кўк, тангри”.

Хитойча ёзуви: 撐犁 ç’eng-li (< t’eng-li). Хун бошлиғининг тўлиқ унвони “ç’eng-li ku-t’u şan-yü” бўлиб, ундаги бу сўз эски туркий tängri – “кўк, осмон, кўк юзи, тангри” сўзи билан тўғридан-тўғри боғланади [Текин (1993)]. Доерфер сўз таркибидаги -ñr- товуш бирикмасига ишончсизлик билан қараб, бу ҳолат унинг туркий бўла олмаслигини кўрсатишини илгари сурган эди. Текин эса бунга қарши далил сифатида ёқут (саха) тилидаги tañara ва чуваш тилидаги turi (< tañrı > tağrı > turi) шаклларини келтиради. Унинг фикрича, бундай товуш ўзгариши тизимли ва изчилдир.

Дйбо бу сўзни туркий қатламга киритади ва унинг деярли барча туркий тилларда учрашига урғу беради. Ўзбек тилида эса бу сўз тангри (täŋri) кўринишида қадимги туркий шаклга уйғун тарзда сақланиб қолган.

2. sü – “қўшин, чериг”.

Бу сўз уч хил йилномада қайд этилган бўлиб, энг кўп учрайдиган хунча сўзлардан биридир. Биринчиси, Жие (Қир) уруғининг 310 йилга оид тўртлигида учрайди. Рамстедт ва Доерфер ўқишида “šаw” кўринишида тикланган бу сўз қадимги туркий sü (“қўшин”) сўзи билан тенглаштирилган [Дйбо 2007].

Иккинчиси, Текин тадқиқ этган 329 йилга оид хунча қўшиқнинг биринчи белгиси – 秀 siu. Текин уни süä (“қўшинга”) деб ўқийди [Текин 1993].

Учинчиси, Пуллейбланк томонидан хитой тилида учрайдиган ўзга тилларга оид сўз ва атамалар рўйхатида қайд этилган. Ўрхун битиклари, қадимги уйғурча ҳамда Қорахонийлар даврига оид қўлёзмаларда sü сўзи “қўшин, уруш” маъноларида кенг қўлланган.

3. qut/qutı – “қутлуғ, тангри қўллови, инъоми”

Хитойча ёзувда: 孤塗 ku-t’u (< kuo-d’uo). Текин бу сўзни Ф.В.К.Мюллернинг тушунтиришига таяниб, эски туркий “қут” сўзи билан боғлайди [Текин 1993]. Cлаусон ҳам мазкур ўқишни тўғри деб билади. Ўрхун, Уйғурча  битикларда “қут” сўзи хонлар билан бекларга нисбатан ишлатилган: qang-ım qut-ı “қутлуғ отам” ёки “отам улуғи”. Бундан келиб чиқиб, tängri qut-ı yabgu – “Ябғунинг тäнгри (берган) қути (улуғлиги)” кўринишида қайта тикланади. Шунинг учун улар барчасидан ҳам салмоқлидир – у хун атоқ (унвон)лар тизими билан эски туркий элчилик (эл бошқаруви) тушунчаси ўртасидаги тўғридан-тўғри боғлиқликнинг ёрқин ўрнакларидан биридир.

4. yabg‘u – атоқ (унвон).

Хитойча ёзуви: 單于 şan-yü (< d’ian-giwo = d’abgu/jabgu). Доерфер бу сўзнинг бошқа ёзув шаклларини ҳам келтиради: 翕侯 hiep-ho (< ğiep-gu) ва 葉護 çe-hu (< jebgu) [Доерфер ТМН ИВ]. Хитой ёзувларида қайд этилган бу хилма-хиллик сўзнинг тарихий тараққиётидаги икки босқични – “жабгу” ва “ябгу” шаклларини кўрсатади. Арман, араб ва форс ёзма манбаларида ҳам “ябгу”, “жабгу”, “жебу”, “жибу” каби шакллари сақланиб қолган.

Сўзнинг турли тиллардаги шакллари бир-бирини қўллаб-қувватлайди ва унинг қадимги туркий товуш тизимидаги тарихий ўзгаришларни ёритишда муҳим манба бўлиб хизмат қилади.

5. қинғирақ – “қинғир, эгри пичоқ, ё'син қиличи”.

Хитойча ёзуви: 徑路 keyh-räh. Бу сўз Ҳиртҳ томонидан 1900-йилларда биринчи бўлиб илгари сурилиб, Маҳмуд Кошғарий “Девону луғотит турк”идаги qıngıraq – “икки ёқлама эгри пичоқ” сўзи билан тенглаштирилган [Дйбо 2007]. 徑路 king-lu (< king-lak) шаклидаги бу сўзнинг телеутча kıngırak  – “икки юзли пичоқ”, қирғизча kıngırak шакллари ҳамда Карлгреннинг king-lak қайта тиклаши унинг қадимги туркий сўзлардан бири эканини кўрсатади [Текин 1993].

Текин ва Дйбо бу сўзни қıнгıр – “эгри, қийшиқ” ўзагига боғлайди. Ўзбек тилидаги qıngır (“эгри”) сўзи ҳам шу негиз билан боғлиқ.

6. Äpçi/äbçi – “хоннинг хотини, хотун”.

Хитойча: yen-çi (< yem-çi = ebçi). Текин бу сўзни япон тилшуноси Шираторининг талқинига таяниб, қадимги уйғурча äpçi/ävçi – “хотун, урғочи” сўзи билан боғлайди [Текин 1993]. Codex Cumanicusda epçi – “фрау” (“урғочи, хотин”), бугунги қирғиз тилида epçi, хакас тилида эса ipçi шаклларида бу ўзак сақланиб қолган.

Текиннинг фикрича, бу сўз кейинчалик қадимги туркий тилдаги qatun – “эл бошлиғининг хотини” сўзига ўрнини бўшатиб берган.

7. ordu/ordo – “ўрда, турғоқ ер”

Хитойча ёзуви: eu-ta, wo-lu-to, ao-t’ot (милоддан олдинги II юзйиллик). Текин бу сўзни чуқур тадқиқ этиб, уни бевосита туб туркий сўз деб ҳисоблайди [Текин 1993]. Cодех Cуманиcусдаги or – “ўр, чуқур”, “Қутадғу билиг”даги оro – “қоронғу ўра”, Олтой туркларининг шор тилидаги оra – “тешик, қудуқ”, хакас тилидаги оra – “ер ости уйи” шаклларининг барчаси бир ўзакдан келиб чиққан.

Текиннинг фикрича, ordu/ordo – “ўрда” сўзининг туб маъноси “ер остидаги бошпана, уй” бўлиб, кейинчалик кўчма маънода “эл бошлиғининг ўрдаси” маъносига айланган. Бу сўз Европа тилларига ҳам ўтган. Масалан, немис тилидаги Horde шу ўзак билан боғланади. Ўзбек тилидаги o‘ra – “чуқур, турли сабзавотларни сақлаш учун қазилган ер” сўзи ҳам шу негизга бориб тақалади.

8. budurçin – “бедана”

Хитойча ёзуви: 佛圖澄 bwit-dö-dhiy. Дйбо бу отни қадимги туркий budurçin – “бедана” сўзи билан боғлайди [Дйбо 2007]: чувашча pŭrjăgan, хакасча pudurçun/püdüçün, Қорахонийлар даврига оид buδursin (Маҳмуд Кошғарий) шакллари ҳам шу ўзак билан боғланади.

Бу сўз хунча ва қадимги туркий тилларни қиёслашда энг қўл келадиган бирликлардан биридир. Атоқли от эмас, кундалик ҳаётда қўлланадиган от бўлгани учун маъно жиҳатидан “туб” кўрсаткичлардан бири саналади.

Қадимги туркларда шомон “қам” деб юритилган. “Будучин” сўзининг унинг атоғи (лақаби) сифатида қўлланилгани қадимги туркларда қамларнинг ўз алқовларини қўшиқ йўсинида куйлаганлари билан боғлиқ бўлиши мумкин. Шу сабабли уларнинг саси, яъни овози “бедана”нинг сайрашига менгзатилган, деган қараш илгари сурилади.

9. тäмир – “темир”

Хитойча ёзувда: 鐵伐 t’ieh-fah (< tiet-bat/tieba = tebär). Дйбо ва Текин қарашлари бу сўзда ажралиб туради: Дйбо эски хитойча “tiet-mhwit” орқали туркча “temür”га боғлайди; Текин эса эски туркча tämir (темир) билан солиштириб, шор, Лебед диалектларида täbir, Сагай тебир кўринишлари tämir’дан эмас, балки ундан-да эски täbär кўринишидан келганини олға суради. Иккала қараш ҳам бу сўзнинг туркча ўзакка эгалигини чиппакка чиқармайди. Ўзбекча “темир” Ўрхун битикларидаги “temir”, “tämir” негизига бориб тақалади.

10. Хунча тўртлик (329 йил).

秀支 替戻岡 僕谷 劢禿當

siu-k’i – t’i-li-kang – puh-koh – kü-t’u-tang

Бу тўртлик милодий 329 йилда Чин-шу йилномасида келтирилган бўлиб, Шимолий Хитойда Хун урпоғидан чиққан Ши Лонинг Будист шоири Фотученг тилидан айтилган. Ширатори (1902), Рамстедт (1922), Базин (1948), Габаин (1950) ва Доерфер (1973) бу тўртликни турлича ўқишди: Доерфер ҳатто ҳазил йўли билан уни “аккадча ҳам ўқиса бўлади” деган. Текин барча олдинги ўқишларни бирма-бир кўздан кечиргач, ўзининг тўлиқ грамматик тизимга эга янги ўқишини ўртага қўяди [Текин 1993]:

sü:g(i)ti tılıkang, bugukgı tuktang

“Қўшинни сафлантириб ташиқинг (чиқинг), Бугукъни тутинг!”

Грамматик кўрсаткичлар: tıl-ıkang – taşı- “чиқмоқ” феълининг л-шевадаги кўриниши + 2-шахс кўплик буйруқ қўшимчаси -ang; -gı – белгили тўлдирувчи келишиги; tuk-tang – tut- “тутмоқ” феълининг буйруқ бичими. Бу тўртлик айри бир сўз эмас, балки тўлиқ грамматик тузилишга эга сўз. Шунинг учун у хун тилининг туркча эканлигининг энг кучли мисоли.

Юқорида сўзлар ва 329 йилги хунча тўртлик бир нарсани аниқ кўрсатади: хун тили тўғрисидаги жумбоқ бутунлай ечилмаган бўлса-да, унинг сўз бойлигида туркча ўзакка эга қатлам борлиги аниқ ва бу ҳолат хун тили билан солиштирилган бошқа кўз қарашлардан кўра кучлироқ.

Икки тилшунос – Анна Дйбо (Россия солиштирма тилшунослик оқими) билан Талат Текин (Туркология оқими) бутунлай бошқа йўл-йўриқлардан  фойдаланган ҳолда бир тўхтамга келишган. Бу тасодиф эмас, икки мустақил йўлнинг бир нуқтада кесишиши илмий ишончлилик учун энг кучли далил саналади. Tängri, sü, qut, yabg‘u, qıngıraq, äpçi, ordu, budurçin, tämir – битта тил илдизларини кўрсатади.

Шу билан бирга, Дйбонинг изланишлари хунча сўз бойлигида ёлғиз туркий излар эмас, эронча, тўхор, мўғулча қатламлар ҳам борлигини кўрсатади. Унга кўра, Хун эли “бир тил – бир будун” тузилишига эга бўлмай, кўп элат ва кўп тилли уюшма бўлган. Шунинг учун “хун тили” дейишдан кўра “хун бирлашмаси тили” демак илмий томондан тўғрироқ.

329 йилги Хунча қўшиқ эса бу ўрганишнинг тожи ҳисобланади. У ёлғиз бир сўз ёки унвон эмас – тўлиқ грамматик тузилишга эга гапдир. Sü:g(i)ti tılıkang, bugukgı tuktang – “Қўшинни сафлантириб ташиқинг (чиқинг), Бугукъни тутинг!” – бу гапнинг буйруқ шакллари, белгили тўлдирувчи келишиги, феъл ўзаклари – барчаси туркий тил йўриқларига тўла уйғун келади. Бир бутун гап даражасида фонетик ҳам, грамматик ҳам туркча бўлган ушбу тўртлик хун тилини эски туркча деб билишнинг бугунги кунда энг кучли далили.

Хун эли ўз довруғи билан ўтмиш теранликалрида ётибди. Бироқ иероглифлар ичига “қамалиб” қолган бу товушлар – tängri, sü, qut, ordu – аслида ҳеч қаён йўқолиб кетмаган. Улар бугунги туркий тилларда, Ўрхун битикларида, Кошғарий сўзлигида, ҳатто Европа тилларидаги Ҳорде сўзида ҳам тирик.

Алпарслон БОБОЁРОВ

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати

Бирламчи манбалар:

Ши-жи (史記). 

Хан-шу (漢書).

Чин-шу (晉書).

Иккиламчи манбалар:

1.                 Bazin, L. (1948). Un texte oghouz du IVe siècle.

2.                 Boodberg, P. A. (1936). The Language of the T'o-pa Wei.

3.                 Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish.

 4. Doerfer, G. (1973). Zur Sprache der Hunnen. 

 5. Doerfer, G. (1963–1975). Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen (TMN), Band IV. Wiesbaden.

6. Dybo, A. V. (2007). Лингвистические контакты ранних тюрков: Лексический фонд. Пратюркский период. Moskva.

7. Gabain, A. von (1950). Alt-Hunnisches.

8. Hirth, F. (1900). Die Ahnentafel der Attila-Hunnen.

9. Маҳмуд Кошғарий (ХI). Девону луғатит-турк.

10. Pulleyblank, E. G. (1962). The Hsiung-nu Language / The Consonant System of Old Chinese. Asia Major.

11. Tekin, T. (1993). Hunların Dili. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.