Турк эллари деганда кўпчиликнинг кўз олдига минг-минглаб отлиқ қўшинларга эга, кундалик турмуши чорвачиликка асосланган эл-улуслар келади. Хитой, тибет, кавказликлар каби бошқа кўплаб қўшниларидан фарқли ўлароқ турклар Евросиё кенгликларида яшаб, қўшни Европанинг кунчиқар ўлкалари, Яқин Шарқ, Форс ва Ҳинд, Узоқ Шарқда ўзларининг ўнлаб сулолалари ҳукмронлигини ўрнатар экан, ота-боболаридан ўзлаштирган қурол-яроғлар, кийим-кечаклар, ялпи олганда, мингйилларда қозонилган уруш санъати кўникмалари қўл келди. Қадимги туркларнинг бошқалардан устун томони – жамиятдаги ҳар бир киши, йигит-яланглар, ўрни келганда, хотин-қизлар ҳам эл-юртни сақлаш учун ёвга қарши кураша олганликларида эди. Бошқа ўлкаларникига ўхшамайдиган иқлим: қиши қаттиқ совуқ, ёзи эса жазирама бўлган Марказий Осиё ва унга туташ ерларда яшаб келган турк эл-улуслари қийинчиликларга чидамли, турли об-ҳавога мослашувчан бўлди. Бир сўз билан айтганда, она табиат уларни шу йўсинда тарбиялади.

Туркистонликлар  тўрт томондан турли тилларда сўзлашувчи элатлар билан минг йиллар бўйи қўни-қўшни бўлиб яшарканлар кимлардандир янги ютуқларни ўзлаштирди, кимларгадир ўз кўникмаларини ўргатди. Бу уларнинг тилида ҳам акс этди – улар бир-биридан янги сўзлар ўзлаштирди. Бугунги туркий тилларда минглаб арабча, форсча сўзлар учраши, форс ва славян тилларида эса кўплаб туркча сўзлар борлиги гапимизнинг далили. Ҳарбийликда етакчи бўлган туркийлардан славян тилларига, айниқса, рус тилига “полк” (бўлук, ҳарбий бўлинма), “фуражка” (бўрк, ҳарбий бош кийим), “атаман” ва яна ўнлаб сўзлар ўтган. Кўчманчи чорвачи бўлгани учун чорвачилик билан бирга экин-тикинчиликка тегишли сўзлар-да кўп учраши эски турклар деҳқончиликда ҳам илғор бўлганини кўрсатади. Мўғул ва венгер (можор) тилларидаги ўнлаб деҳқончилик билан боғлиқ атамаларнинг негизи эски туркчага бориб тақалади: мўғ. “тариалан”, венг. “тарло” (эски туркча “тариқлиғ – экинли дала”); венг. “арок” (эски туркча “ариғ – ариқ”). Шунингдек, ушбу тиллардаги “алма” (олма), “арпа”, мўғ. “буудай”, венг. “буза” (буғдой) сўзлари ҳам эски туркчадан ўзлашгандир. Шунга ўхшаш сув тармоқлари, денгиз билан боғлиқ сўзларнинг кўпи венгерча ва мўғулчага туркчадан ўтган деб қаралади. Бошқа томондан эса бу ўхшашлик ҳар учала тилнинг келиб чиқиши, негизи бир дейишга ундайди. Ҳар учала тилда “денгиз” – тенгиз (турк.), тенгер (венг.); “кўл” – нуур, гол (мўғ.)...

Қизиғи шундаки, туркий элатлар яшаган илк юртлар – Олтой, Сибир, Шарқий Туркистон, Еттисув, Амударё – Сирдарё оралиғи, Волга – Уралбўйи, Қораденгиз ва Шимолий Кавказ тегралари серсув бўлиб, бу ерлар йирик ирмоқларга, денгизу кўлларга бой эди. Узоқ ота-боболаримиз ўзлари ва молларининг эҳтиёжи учун оқар сув манбалари бўйида ўтов тиккан. Шу ўринда савол туғилади: “сув йўли туркий элатларга яна нима учун керак бўлган, улар денгизу дарёлар орқали узоқ юртларга йўл олишмаганми, кўл ва ирмоқлардаги балиқлар уларга егулик бўлмаганми, кўприк ва бошқа сув усти қурилмалар бормиди, ота-боболаримиз уруш ва савашларда кемалардан фойдаланмаганми?”. Бу каби сўроқларга жавобни ёзма манбалардан изласак, эски туркчада сув ва сув тармоқлари, сув усти қурилмалари, денгиз билан боғлиқ ўнлаб сўз ва атамалар учрашига гувоҳ бўламиз. Қувонарлиси, бундай сўзларнинг кўпчилиги туб туркча сўзлар. Демак, ота-боболаримиз узоқ чоғлардан бери денгизлар оша йўлга чиққанлар, дунё кезганлар, ўзлари учун янги-янги ўлкаларни очган.

VII–VIII юзйилликларга тегишли Ўрхун-Энасой битиктошларида “талуй” сўзи учраб, маъноси “денгиз” ё бўлмаса “океан” бўлган [Абдураҳмонов, Рустамов 1982: 89, 92]. Бу сўз ота-боболаримиз тушунчасида энг йирик сув манбаси “талуй ~ талай” деб номланганини кўрсатади. Бугунги кунда у ўзбек, қозоқ ва яна бир неча қардош тилларда “кўп”, “ўта кўп” англамларида “талай” кўринишида сақланиб қолган. Битиктошларда “кўл” деб келтирилган сўз эса деярли барча тилларда, шунингдек, қўшнимиз тожикларда кўп учрашини бу ердаги сув тармоқлари билан боғлиқ ўнлаб атамалар – гидронимлар кўрсатиб турибди. Ўрнак келтирадиган бўлсак, Тожикистонда Қора-кўл, Искандар-кўл, Зўр-кўл, Кўли-калон, Ранг-кўл ўлкадаги энг йирик кўллардир.

Кошғарийнинг “Девону луғатит турк”ида денгиз, кўл ва дарёлардан фойдаланиш билан боғлиқ қуйидаги сўзлар учрайди:

1.                “кеми – кема. Ўғузлардан бошқа турк қабилаларида қўлланади. Шеърда шундай келган:

“Кеми ичра ўлдуруп,

Ила сувин кечтимиз.

Уйғур таба башланип,

Минглақ элин ачтимиз.”

Кемага ўтириб, Ила сувидан кечдик (Ила катта бир анҳордир). Сўнг уйғурлар томонга бошлаб, Минглақ элини очдик” [Кошғарий 1963, III: 253; DLT 2014]. Кошғарий “ўғузлардан” – бугунги Онадўли ва Озарбойжон турклари, туркманларнинг ота-боболаридан ташқари қарлуқ, қипчоқ ва бошқалар “кеми” сўзини қўллаганлар. Қизиғи шундаки, бугунги кунда бу сўз ҳар учала ўғуз туркларида “геми”, “гäми” кўринишида учраб, ўзбекча ва бошқа қардош тилларда “кема”, “кеме” – туркча вариантига яқин кўринишда сақланиб қолган. Кошғарий келтириб ўтган Ила дарёси эса бугунги кунда ҳам шунга яқин – Или деб юритилиб, туркий элларнинг қадим юрти Шарқий Туркистоннинг шимолидан оқиб ўтади. Унинг қирғоқларида уйғур, қозоқ, қирғиз қардошларимиз яшаб келади.

2. “сал (сол) – новда ёки мешлардан ясалган енгил қайиқча, сол. Тар (тор) сўзи ҳам шу маънодадир” [Кошғарий 1963, III: 171]. Бугунги туркий тилларнинг кўпчилигида “сал” (қаттиқ “а” билан), ўзбек тили ва шеваларида “сол” ва “сал” кўринишларида сақланган бу сўз Кошғарий замонидаги маъносида қўлланилмоқда.

3. “тар (тор) – кичик сувларда қўлланадиган оддий қайиқ. Бу шундайки, бири неча мешлар дамланиб шиширилади. Сўнг оғзи боғланиб, бир нечаси бир-бирига бирлаштирилади. Сув устида томга ўхшаш бир нарса ҳосил қилинади. Сўнг унинг устига ўтириб, сувдан ўтилади. Шунингдек, қамиш ва шохлардан ҳам шундай нарса ясалади (ябоқу ва татарлар сўзи)” [Кошғарий 1963, III: 362]. Бугунги туркий тилларда деярли учрамайдиган “тар” (қаттиқ “а” билан) сўзига Кошғарий “кичик сувларда қўлланадиган оддий қайиқ” деб очиқлама бериши қизиқ. Демак, ўша кезларда туркий элатлар йирик ва кичик сув тармоқларидан унумли фойдаланишган. “Девону луғатит турк”дан англашинича, ҳар иккала элатдан фарқли ўлароқ бошқа турк элатлари бундай қайиқ турини “сал” (сол) деб атаганлар. Яна қизиқ жиҳати шундаки, Кошғарий “тар”ни “ябоқулар ва татарлар сўзи” деб урғу бериши бу сўзнинг доираси тор бўлганини кўрсатади. Ўша кезларда ябоқу, татар элатлари Турон ўлкасининг кунчиқар томонларида – Шарқий Туркистон ва бугунги Мўғулистон томонларда яшаб, турк тилида сўзлашганлар. Бу эса бугун туркийларнинг бир тармоғи бўлмиш татарларни “улар эски чоғларда Мўғулистонда ҳам кунчиқарда яшаб, мўғул тилида сўзлашган, XIII юзйилликда Чингизийлар билан Волгабўйига келгач, турклашиб кетган” деган қарашни йўққа чиқаради. Шу ўринда айтиб ўтиш керак, татарлар билан қўшни яшаган ябоқу уруғининг излари бир неча туркий элларда учраб, ўзбек уруғлари орасида “жавоғи” кўринишида сақланиб қолган [Нафасов 2009: 103].

4. “ўчан – икки елканли қайиқ (қипчоқча)” [Кошғарий 1960: 144]. Бу сўз турк эллари орасида биргина қипчоқларда учраб, икки елканлиги билан айрича ажралиб турган. Ўша кезларда қипчоқлар булғор, сувор, бажанак каби Волгабўйидан кунботарга – Шарқий Европа ўлкаларига туташган ерларда яшаб, улар йирик сув тармоқлари – Дон, Днепр дарёлари, Каспий ва Қора денгиз билан яқиндан таниш бўлган. Улар билан қўшни бўлган славян, румин, герман элатлари эса яхшигина денгизчи эллар бўлиб, йирик дарёлар орқали турклар билан савдо-сотиқ қилишган.

Кошғарий “ўчан”нинг қипчоқча сўз эканига урғу бериши бундай мосламанинг бошқа туркларда бўлмагани ёки улар уни бошқача номлагани билан боғлиқ бўлса керак.

5. “кўргак – кемачиларнинг эшкаклари ва ҳар бир нарсага қўлланадиган белкурак” [Кошғарий 1963, II: 335]. Бугунги кунда кўплаб туркий элларда “курак”, “курек” деб айтиладиган мазкур сўз бундан минг йилча илгари ҳам турк эл-улусларининг кемачиликни яхши билганликларини кўрсатади. Ўзбекчада “эшкак” сўзи билан тенг қўлланиладиган “курак” сўзи Онадули турклари, қозоқ ва яна бир неча туркларда шунга яқин – “курек” кўринишида учрайди. Бошқа томондан эса Кошғарий бу сўзни “ва ҳар бир нарсага қўлланадиган белкурак” деб очиқлаши ўша кезларда ушбу мослама ер чопиш, қор кураш каби юмушларда ҳам қўлланилган деган хулосага ундайди.

Ушбу ўрнаклардан кўринадики, туркийларнинг ота-боболари минг йиллар бўйи йирик сув манбаларидан фойдаланар экан, ҳам йирик қурилмалар (кема), ҳам кичик мосламалар (сол), тар ясашни яхши билишган. Кеми, сол, тар (тор), кўргак (курак) кабилар туб туркчадан ясалгани эса эски турклар бундай сўзларни бошқалардан, аниқроғи, хитой, форс, славянлардан ўзлаштирмаганини кўрсатади.

Кези келганда айтиб ўтиш керак, бугунги туркий тилларнинг кўпчилигида бўлганидек, эски туркчада ҳам “қайиқ” деган сўз учраши кутилган эди. Бироқ негизида “қай – тоймоқ, сузмоқ, сийрилмоқ” англами ётадиган бу сўз на “Девону луғатит турк”да ва на бошқа эски сўзликларда учрайди. Тўғри, Кошғарий “қаδық – ёғоч идиш (арғуча)” деган сўзни келтириб ўтади, бироқ унинг ўша кезларда бугунги кундаги “қайиқ” билан битта негиздан ясалгани ёки бошқача экани аниқланмаган [Кошғарий 1960: 356]. Эски туркча “ёғоч идиш” кейинчалик кўл ва ирмоқларда сузишга асқота бошлагач, “қайиқ” деб аталган, чамаси. Бошқа томондан эса Кошғарий “арғуча” деб очиқлаган мазкур сўз бундан минг йилча илгари истеъмолга кирган, кўп ўтмай туркийларнинг Кичик Осиё ва теграларига, шунингдек, Шарқий Европа томонларга бориб ўрнашувидан кейин “қайиқ”, “кайык”, “гайық”, “каек” кўринишларида ишлатила бошлаган бўлса керак.

Қизиғи шундаки, бугун деярли бутун дунё тилларида учрайдиган сув спорти турларидан бири – “кайак” ҳам айтилиши ва ёзилиши, маъноси бўйича туркий тиллардаги “қайиқ” сўзига яқин. Американинг туб аҳолиси – алеутлар ва аляскалик юпикларга тегишли деб қараладиган бу сўзнинг туркий тилларда ҳам шу кўринишда учраши ва ҳар иккала тил оиласида унинг негизи “қай-” феълига бориб тақалишини шунчаки ўхшашлик деб қараш қанчалик тўғри. Алеут ва аляскаликларда бу феъл “сирт, юза; юқори”ни билдирса, эски турклар ва уларнинг бугунги издошларида “тоймоқ, сузмоқ” англамида қўлланилади. Қолаверса, эски туркчадаги феълдан от ясовчи қўшимча “-ак; -ақ” узоқ Америка ерлиларига қандай бориб қолди экан?

Яна бир қизиқ ўрнак, сув усти қурилмаси бўлмиш “кўприк”нинг эски туркчадаёқ кенг қўлланилганидир. Илк эски уйғур Турфон битикларида (IX–XI юзйилликлар) ва “Девону луғатит турк”да “кўпруг” деб тилга олинган бу сўз [Кошғарий 1960: 443] бугунги кунда ҳам туркий тилларда шу ва шунга яқин кўринишда сақланиб қолган. Ўзбекчада “кўприк”, уйғурчада “кўпрук”, қозоқ ва қорақалпоқчада “кўпир”, Онадўли ва Озарбойжон туркларида “кўпру” (озарб. “кўрпу”), туркманча “кўпри”, татарча-бошқирдчада “купер” (кўпир) ўлароқ қўлланиладиган бу сўзнинг этимологиясини кўпчилик изланувчилар эски туркча “кўпур- – шишмоқ, қавармоқ” феъли билан боғлаб тушунтирадилар. Айрим изланувчилар эса уни шу англамдаги юнонча “гефира” сўзи билан очиқлашга уринишган. Бироқ “кўприк” сўзининг мўғул тилида “кўгерге – 1. кўприк; 2. шиширилган тери, тулум” деб қўлланилгани кўзда тутилса, бу очиқлама ишончсиз бўлиб чиқади. Демак, турклар ва мўғуллар ирмоқ ва дарёлардан кечиб ўтиш учун шиширилган терилар – тулумдан фойдаланган бўлиб, кейинчалик шу негизда “кўпруг ~ кўгерге” деб аталадиган сув усти қурилмаси ясалган. Ҳар иккала тилнинг қариндошлигини кўрсатадиган кўплаб феъл ва отлар бор бўлиб, эски туркча “қапуғ” (эшик, дарвоза) сўзининг мўғулчада “қағалға” деб аталгани ҳам бунга ўрнак бўла олади: кўпруг ~ кўгерге; қапуғ ~ қағалға.

Эски туркларда кемачилик, сув усти ўтказгичлари қандай аталгани-ю, бу билан боғлиқ сўз ва атамаларнинг келиб чиқишига кўз ташлаш шуни кўрсатдики, ота-боболаримиз қадимдан бу соҳани яхши билган, турли мослама ва қурилмаларни ўзлари ясаб, уларни ўз тилидаги сўзлар билан атаган.

Ғайбулла БОБОЁР,

тарих фанлари доктори, профессор

Қўлланилган адабиётлар

1. Абдураҳмонов Ғ., Рустамов А. Қадимги туркий тил. – Тошкент: Ўқитувчи, 1982.

2. Кошғарий, Маҳмуд. Туркий сўзлар девони (Девону луғотит турк) / Таржимон ва нашрга тайёрловчи С.М. Муталлибов. 3 томлик. – Тошкент: Фан, 1960–1963.

3. Нафасов Т. Қашқадарё қишлоқномаси. Тошкент: Муҳаррир, 2009.