Нега ўхшаш тушлар кўрамиз? Карл Юнгнинг архетиплари

Кечқурун ғалати туш кўрасиз. Эртаси куни эса дўстингиз ҳам олдин шунга яқин туш кўрганини айтади. Ёки эртак ва афсоналарда деярли бир хил образларни учратасиз: ёвузликка қарши курашувчи баҳодир, донолик улашувчи нуроний чол ёхуд меҳр-шафқатли она образи деярли ҳар бир халқнинг ривоятларида учрайди. Булар оддий тасодифми?

Швейцариялик руҳшунос Карл Юнг (1875–1961)  бу саволларга жавоб излаб, муҳим назарияга келди: биз ҳаммамиз онг остимизда бир хил “архетиплар” – минг йиллик тажриба ва ҳикоялардан шаклланган умумий андозаларни олиб юрамиз. Уларнинг изи тушларимизда, ҳисларимизда ва ҳикояларимизда акс этади.

Юнгнинг таъкидлашича, барчамиз бир хил “ички дастур”га эгамиз. Руҳшунослик оламини бутунлай ўзгартириб юборган ушбу кашфиёт бугун ҳам кенг қўлланилмоқда. Мазкур мақолада шу “дастур”нинг асосий “пойдеворлари” ва аҳамияти ҳақида гаплашамиз.

Архетип деганда нимани тушуниш керак?

“Сена дарёси устидаги кўприклар” – “Bridges across the Seine at Asnieres”, Винcент ван Гог (1887).

Аввало, бу сирли “ички дастур” аслида нималигини тушуниб олайлик. Архетипни соддароқ тушунтириш учун бир мисол: телефонингизда олдиндан ўрнатилган дастурлар мавжуд. Бу дастурлар сиз телефонни сотиб олишингиздан аввал ҳам бор эди. Худди шундай, миямизда ҳам “олдиндан ўрнатилган” андозалар мавжуд. Бу андозалар шахсий тажрибамиздан келиб чиқмайди. Аксинча, улар аждодларимиздан мерос қолган умумий хотиралардир. Масалан, “Она” сўзи тушунчаси бутун дунёда бир хил ҳиссиётларни уйғотади – ҳимоя, меҳр, ғамхўрлик. Бу фақат ўз онамиз билангина боғлиқ бўлмай, балки инсониятнинг умумий тажрибасидир.

Юнг буни “жамоавий онгсизлик” деб атайди ва бу онгсизлик шахсий онгсизлигимиздан фарқланади. Шахсий онгсизлигимизда унутилган хотиралар, босиб қўйилган ҳиссиётларимиз сақланади. Жамоавий онгсизликда эса бутун инсониятнинг умумий андозалари назарда тутилади.

Архетиплар универсал бўлиб, улар ҳар қандай маданият ва даврдаги одамларда бир хил тарзда намоён бўлади. Шу боисдан турли халқларнинг афсоналарида ўхшаш қаҳрамонлар ва ҳикоялар учрайди.

Юнгнинг тўртта асосий архетипи

Энди эса савол туғилади: ҳаётимизда энг кўп учрайди архетиплар қайсилар?

Карл Юнг инсоният тарихини, афсоналарни ва тушларни таҳлил қилиб, турли архетипларни аниқлаган. Уларнинг ичида тўрттаси борки, деярли ҳар бир инсоннинг руҳий саёҳатида бош ролни ўйнайди – ички дунёмизнинг бир томонини ифодалайди ва шахс сифатида шаклланишимизда чуқур из қолдиради.

Персона – бизнинг ижтимоий ниқобимиз